I. 1. Novum crimen, C. Caesar, et ante hunc diem non
auditum propinquus meus ad te Q. Tubero detulit, Q. Ligarium in Africa fuisse; idque C.
Pansa, praestanti vir ingenio, fretus fortasse familiaritate ea quae est ei tecum, ausus
est confiteri. Itaque quo me vertam nescio. Paratus enim veneram, cum tu id neque per te
scires neque audire aliunde potuisses, ut ignoratione tua ad hominis miseri salutem
abuterer. Sed quoniam diligentia inimici investigatum est quod latebat, confitendum est,
opinor, praesertim cum meus necessarius Pansa fecerit ut id integrum iam non esset;
omissaque controversia, omnis oratio ad misericordiam tuam conferenda est, qua plurimi
sunt conservati, cum a te non liberationem culpae, sed errati veniam impetravissent. 2.
Habes igitur, Tubero, quod est accusatori maxime optandum, confitendum reum; sed tamen hoc
confitentem, se in ea parte fuisse qua re, qua virum omni laude dignum, patrem tuum.
Itaque prius de vestro delicto confiteamini necesse est, quam Ligari ullam culpam
reprehendatis.
Q. enim Ligarius, cum esset nulla belli suspicio, legatus in Africam [cum] C.
Considio profectus est. Qua in legatione et civibus et sociis ita se probavit, ut decedens
Considius provincia satis facere hominibus non posset, si quemquam alium provinciae
praefecisset. Itaque Ligarius, cum diu recusans nihil profecisset, provinciam accepit
invitus: cui sic praefuit in pace, ut et civibus et sociis gratissima esset eius
integritas ac fides. 3. Bellum subito exarsit, quod qui erant in Africa ante audierunt
geri quam parari. Quo audito, partim cupiditate inconsiderata, partim caeco quodam timore,
primo salutis, post etiam studi sui quaerebant aliquem ducem; cum Ligarius, domum
spectans, ad suos redire cupiens, nullo se implicari negotio passus est. Interim P. Attius
Varus, qui praetor Africam obtinuerat, Uticam venit. Ad eum statim concursum est. Atque
ille non mediocri cupiditate adripuit imperium, --si illud imperium esse potuit, quod ad
privatum clamore multitudinis imperitae, nullo publico consilio, deferebatur. 4. Itaque
Ligarius, qui omne tale negotium cuperet effugere, paulum adventu Vari conquievit. |
II. Adhuc C. Caesar, Q. Ligarius omni culpa vacat.
Domo est egressus non modo nullum ad bellum, sed ne ad minimam quidem suspicionem belli:
legatus in pace profectus est: in provincia pacatissima ita se gessit, ut ei pacem esse
expediret. Profectio certe animum tuum non debet offendere: num igitur remansio? Multo
minus. Nam profectio voluntatem habuit non turpem, remansio necessitatem etiam honestam.
Ergo haec duo tempora carent crimine: unum cum est legatus profectus, alterum, cum
ecflagitatus a provincia praepositus Africae est. 5. Tertium tempus est quod post adventum
Vari in Africa restitit, quod si est criminosum, necessitatis crimen est, non voluntatis.
An ille, si potuisset ullo modo evadere, Uticae quam Romae, cum P. Attio quam cum
concordissimis fratribus, cum alienis esse quam cum suis maluisset? Cum ipsa legatio plena
desideri ac sollicitudinis fuisset propter incredibilem quendam fratrum amorem, hic aequo
animo esse potuit, belli discidio distractus a fratribus?
6. Nullum igitur habes, Caesar, adhuc in Q. Ligario signum alienae a te
voluntatis. Cuius ego causam animadverte, quaeso, qua fide defendam: prodo meam. O
clementiam admirabilem atque omnium laude, praedicatione, litteris, monumentisque
decorandem! cum M. Cicero apud te defendit alium in ea voluntate non fuisse, in qua se
ipsum confitetur fuisse; nec tuas tacitas cogitationes extimescit, nec quid tibi de alio
audienti de se ipso occurrat reformidat. |
III. Vide quam non reformidem: vide quanta lux
liberalitatis et sapientiae tuae mihi apud te dicenti oboriatur. Quantum potero, voce
contendam ut [hoc] populus Romanus exaudiat. 7. Suscepto bello, Caesar, gesto etiam ex
parte magna, nulla vi coactus, iudicio ac voluntate, ad ea arma profectus sum quae erant
sumpta contra te. Apud quem igitur hoc dico? Nempe apud eum, qui, cum hoc sciret, tamen
me, ante quam vidit, rei publicae reddidit; qui ad me ex Aegypto litteras misit, ut essem
idem qui fuissem; qui cum ipse imperator in toto imperio populi Romani unus esset, esse me
alterum passus est; a quo, hoc ipso C. Pansa mihi hunc nuntium perferente, concessos
fascis laureatos tenui, quoad tenendos putavi; qui mihi tum denique se salutem putavit
reddere, si eam nullis spoliatam ornamentis dedisset. 8. Vide, quaeso, Tubero, ut qui de
meo facto non dubitem, de Ligari non audeam confiteri. Atque haec propterea de me dixi, ut
mihi Tubero, cum de se eadem dicerem, ignosceret: cuius ego industriae gloriaeque faveo,
vel propter propinquam cognationem, vel quod eius ingenio studiisque delector, vel quod
laudem adulescentis propinqui existimo etiam ad meum aliquem fructum redundare.
9. Sed hoc quaero: Quis putat esse crimen fuisse in Africa? Nempe is, qui et
ipse in eadem Africa esse voluit, et prohibitum se a Ligario queritur, et certe contra
ipsum Caesarem est congressus armatus. Quid enim tuus ille, Tubero, destrictus in acie
Pharsalica gladius agebat? Cuius latus ille mucro petebat? Qui sensus erat armorum tuorum?
quae tua mens, oculi, manus, ardor animi? quid cupiebas? quid optabas? Nimis urgeo:
commoveri videtur adulescens: ad me revertar: isdem in armis fui. |
IV. 10. Quid autem aliud egimus, Tubero, nisi ut quod
hic potest nos possemus? Quorum igitur impunitas, Caesar, tuae clementiae laus est, eorum
ipsorum ad crudelitatem te acuit oratio. Atque in hac causa non nihil equidem, Tubero,
etiam tuam, sed multo magis patris tui prudentiam desidero, quod homo, cum ingenio tum
etiam doctrina excellens, genus hoc causae quod esset non viderit. Nam si vidisset, quovis
profecto quam isto modo a te agi maluisset.
Arguis fatentem. Non est satis: accusas eum qui causam habet aut (ut ego
dico) meliorem quam tu, aut (ut tu vis) parem. 11. Haec admirabilia: sed prodigi simile
est quod dicam. Non habet eam vim ista accusatio ut Q. Ligarius condemnetur, sed ut
necetur. Hoc egit civis Romanus ante te nemo. Externi isti mores usque ad sanguinem
incitari [solent] odio, aut levium Graecorum, aut immanium barbarorum. Nam quid agis
aliud? Romae ne sit? ut domo careat? ne cum optimis fratribus, ne cum hoc T. Broccho
avunculo, ne cum eius filio consobrino suo, ne nobiscum vivat? ne sit in patria? Num est?
num potest magis carere his omnibus quam caret? Italia prohibetur; exsulat. Non tu ergo
eum patria privare, qua caret, sed vita vis. 12. At istud ne apud eum quidem dictatorem,
qui omnis quos oderat morte multabat, quisquam egit isto modo. Ipse iubebat occidi nullo
postulante; praemiis etiam invitabat: quae tamen crudelitas ab hoc eodem aliquot annis
post, quem tu nunc crudelem esse vis, vindicata est. |
V. 'Ego vero istud non postulo,' inquies. Ita me
hercule existimo, Tubero. Novi enim te, novi patrem, novi domum nomenque vestrum; studia
generis ac familiae vestrae virtutis, humanitatis, doctrinae, plurimarum artium atque
optimarum, nota mihi sunt. 13. Itaque certo scio vos non petere sanguinem, sed parum
attenditis. Res enim eo spectat, ut ea poena, in qua adhuc Q. Ligarius est, non videamini
esse contenti. Quae est igitur alia praeter mortem? Si enim est in exsilio, sicuti est,
quid amplius postulatis? An, ne ignoscatur? Hoc vero multo acerbius multoque est durius.
Quod nos [domi] petimus precibus, lacrimis, strati ad pedes, non tam nostrae causae
fidentes quam huius humanitati, id ne impetremus oppugnabis, et in nostrum fletum
inrumpes, et nos iacentis ad pedes supplicum voce prohibebis?
14. Si, cum hoc domi faceremus, --quod et fecimus et, ut spero, non frustra
fecimus, --tu repente inruisses et clamare coepisses: 'C. Caesar, cave ignoscas, cave te
fratrum pro fratris salute obsecrantium misereat,' nonne omnem humanitatem exuisses?
Quanto hoc durius, quod nos domi petimus, id te in foro oppugnare, et in tali miseria
multorum perfugium misericordiae tollere! Dicam plane, Caesar, quod sentio. 15. Si in
[hac] tanta tua fortuna lenitas tanta non esset, quam tu per te, per te inquam, obtines,
--intellego quid loquar, --acerbissimo luctu redundaret ista victoria. Quam multi enim
essent de victoribus qui te crudelem esse vellent, cum etiam de victis repcriantur! quam
multi qui, cum a te ignosci nemini vellent, impedirent clementiam tuam, cum etiam hi,
quibus ipse ignovisti, nolint te esse in alios misericordem! 16. Quod si probare Caesari
possemus in Africa Ligarium omnino non fuisse, si honesto et misericordi mendacio saluti
civi calamitoso esse vellemus, tamen hominis non esset, in tanto discrimine et periculo
civis, refellere et redarguere nostrum mendacium; et, si esset alicuius, eius certe non
esset, qui in eadem causa et fortuna fuisset. Sed tamen aliud est errare Caesarem nolle,
aliud nolle misereri. Tunc diceres, 'Caesar, cave credas: fuit in Africa, tulit arma
contra te.' Nunc quid dicis? 'Cave ignoscas.' Haec nec hominis nec ad hominem vox est: qua
qui apud te, C. Caesar, utitur, suam citius abiciet humanitatem quam extorquebit tuam. |
| VI. 17. Ac primus aditus et postulatio Tuberonis haec,
ut opinor, fuit: velle se de Q. Ligari scelere dicere. Non dubito quin admiratus sis, vel
quod de nullo alio [quisquam], vel quod is qui in eadem causa fuisset, vel quidnam novi
[sceleris] adferret. Scelus tu illud vocas, Tubero? Cur? isto enim nomine illa adhuc causa
caruit. Alii errorem appellant, alii timorem; qui durius, spem, cupiditatem, odium,
pertinaciam; qui gravissime, temeritatem: scelus praeter te adhuc nemo. Ac mihi quidem, si
proprium et verum nomen nostri mali quaeritur, fatalis quaedam calamitas incidisse
videtur, et improvidas hominum mentis occupavise, ut nemo mirari debeat humana consilia
divina necessitate esse superata. 18. Liceat esse miseros: quamquam hoc victore esse non
possumus. Sed non loquor de nobis; de illis loquor qui occiderunt. Fuerint cupidi, fuerint
irati, fuerint pertinaces: sceleris vero crimine, furoris, parricidi liceat Cn. Pompeio
mortuo, liceat multis aliis carere. Quando hoc quisquam ex te, Caesar, audivit? aut tua
quid aliud arma voluerunt, nisi a te contumeliam propulsare? Quid egit tuus invictus
exercitus, nisi ut suum ius tueretur et dignitatem tuam? Quid? tu, cum pacem esse
cupiebas, idne agebas, ut tibi cum sceleratis, an ut cum bonis civibus conveniret? 19.
Mihi vero, Caesar, tua in me maxima merita tanta certe non viderentur, si me ut sceleratum
a te conservatum putarem. Quo modo autem tu de re publica bene meritus esses, cum tot
sceleratos incolumi dignitate esse voluisses? Secessionem tu illam existimavisti, Caesar,
initio, non bellum; neque hostile odium, sed civile discidium, utrisque cupientibus rem
publicam salvam, sed partim consiliis, partim studiis a communi utilitate aberrantibus.
Principum dignitas erat paene par, non par fortasse eorum qui sequebantur: causa tum
dubia, quod erat aliquid in utraque parte quod probari posset; nunc melior ea iudicanda
est, quam etiam di adiuverunt. Cognita vero clementia tua, quis non eam victoriam probet,
in qua occiderit nemo nisi armatus? |
| VII. 20. Sed --ut omittam communem causam, veniamus
ad nostram-- utrum tandem existimas facilius fuisse, Tubero, Ligarium ex Africa exire, an
vos in Africam non venire? 'Poteramusne,' inquies, 'cum senatus censuisset?' Si me
consulis, nullo modo. Sed tamen Ligarium senatus idem legaverat. Atque ille eo tempore
paruit, cum parere senatui necesse erat: vos tunc paruistis, cum paruit nemo qui noluit.
Reprehendo igitur? Minime vero. Neque enim licuit aliter vestro generi, nomini, familiae,
disciplinae. Sed hoc non concedo, ut, quibus rebus gloriemini in vobis, easdem in aliis
reprehendatis. 21. Tuberonis sors coniecta est ex senatus consulto, cum ipse non adesset,
morbo etiam impediretur. Statuerat excusare. Haec ego novi propter omnis necessitudines
quae mihi sunt cum L. Tuberone: domi una eruditi, militiae contubernales, post adfines, in
omni denique vita familiares: magnum etiam vinculum, quod isdem studiis semper usi sumus.
Scio igitur Tuberonem domi manere voluisse: sed ita quidam agebat, ita rei publicae
sanctissimum nomen opponebat, ut, etiam si aliter sentiret, verborum tamen ipsorum pondus
sustinere non posset. 22. Cessit auctoritati amplissimi viri, vel potius paruit. Una est
profectus cum eis, quorum erat una causa: tardius iter fecit; itaque in Africam venit iam
occupatam. Hinc in Ligarium crimen oritur, vel ira potius. Nam si crimen est [illum]
voluisse, non minus magnum est vos Africam, arcem omnium provinciarum, natam ad bellum
contra hanc urbem gerundum, obtinere voluisse, quam aliquem se maluisse. Atque is tamen
aliquis Ligarius non fuit. Varus imperium se habere dicebat: fascis certe habebat. 23. Sed
quoquo modo se illud habet, haec querella Tubero, vestra quid valet? 'Recepti in
provinciam non sumus.' Quid, si essetis? Caesarine eam tradituri fuistis, an contra
Caesarem retenturi? |
VIII. Vide quid licentiae, Caesar, nobis tua
liberalitas det, vel potius audaciae. Si responderit Tubero, Africam, quo senatus eum
sorsque miserat, tibi patrem suum traditurum fuisse, non dubitabo apud ipsum te, cuius id
eum facere interfuit, gravissimis verbis eius consilium reprehendere. Non enim, si tibi ea
res grata fuisset, esset etiam probata.
24. Sed iam hoc totum omitto, non tam ne offendam tuas patientissimas auris,
quam ne Tubero quod numquam cogitavit facturus fuisse videatur. Veniebatis igitur in
Africam, provinciam unam ex omnibus huic victoriae maxime infestam, in qua erat rex
potentissimus, inimicus huic causae, aliena voluntas, conventus firmi atque magni. Quaero:
quid facturi fuistis? quamquam quid facturi fueritis dubitem, cum videam quid feceritis?
Prohibiti estis in provincia vestra pedem ponere, et prohibiti summa iniuria. 25. Quo modo
id tulistis? acceptae iniuriae querellam ad quem detulistis? Nempe ad eum, cuius
auctoritatem secuti in societatem belli veneratis. Quod si Caesaris causa in provinciam
veniebatis, ad eum profecto exclusi provincia venissetis. Venistis ad Pompeium. Quae est
ergo apud Caesarem querella, cum eum accusetis, a quo queramini prohibitos esse vos contra
Caesarem gerere bellum? Atque in hoc quidem vel cum mendacio, si voltis, gloriemini per me
licet, vos provinciam fuisse Caesari tradituros. Etiam si a Varo et a quibusdam aliis
prohibiti estis, ego tamen confiteor culpam esse Ligari, qui vos tantae laudis occasione
privaverit. |
| IX. 26. Sed vide, quaeso, Caesar, constantiam
ornatissimi viri [Tuberonis], quam ego, quamvis ipse probarem, ut probo, tamen non
commemorarem, nisi a te cognovissem in primis eam virtutem solere laudari. Quae fuit
igitur umquam in ullo homine tanta constantia? Constantiam dico? nescio an melius
patientiam possim dicere. Quotus enim istud quisque fecisset, ut, a quibus partibus in
dissensione civili non esset receptus, esset etiam cum crudelitate reiectus, ad eos ipsos
rediret? Magni cuiusdam animi atque eius viri est, quem de suscepta causa propositaque
sententia nulla contumelia, nulla vis, nullum periculum possit depellere. 27. Ut enim
cetera paria Tuberoni cum Varo fuissent, --honos, nobilitas, splendor, ingenium, quae
nequaquam fuerunt,-- hoc certe praecipuum Tuberonis, quod iusto cum imperio ex senatus
consulto in provinciam suam venerat. Hinc prohibitus non ad Caesarem, ne iratus, non
domum, ne iners, non in aliquam regionem, ne condemnare causam illam quam secutus erat
videretur: in Macedoniam ad Cn. Pompei castra venit, in eam ipsam causam a qua erat
reiectus iniuria. 28. Quid? cum ista res nihil commovisset eius animum ad quem veneratis,
languidiore (credo) studio in causa fuistis: tantum modo in praesidiis eratis, animi vero
a causa abhorrebant: an, ut fit in civilibus bellis. . .nec in vobis magis quam in
reliquis; omnes enim vincendi studio tenebamur. Pacis equidem semper auctor fui, sed tum
sero: erat enim amentis, cum aciem videres, pacem cogitare. Omnes, inquam, vincere
volebamus: tu certe praecipue, qui in eum locum veneras, ubi tibi esset pereundum nisi
vicisses. Quamquam, ut nunc se res habet, non dubito quin hanc salutem anteponas illi
victoriae. |
X. 29. Haec ego non dicerem, Tubero, si aut vos
constantiae vestrae aut Caesarem benefici sui paeniteret. Nunc quaero utrum vestras
iniurias an rei publicae persequamini: si rei publicae, quid de vestra in illa causa
perseverantia respondebitis? si vestras, videte ne erretis, qui Caesarem vestris inimicis
iratum fore putetis, cum ignoverit suis.
Itaque num tibi videor in causa Ligori esse occupatus? num de eius facto
dicere? Quicquid dixi, ad unam summam referri volo, vel humanitatis, vel clementiae, vel
misericordiae tuae. 30. Causas, Caesar, egi multas equidem tecum, dum te in foro tenuit
ratio honorum tuorum, certe numquam hoc modo: 'Ignoscite, iudices: erravit, lapsus est,
non putavit; si umquam posthac'--ad parentem sic agi solet: ad iudices, 'Non fecit, non
cogitavit: falsi testes, fictum crimen.' Dic te, Caesar, de facto Ligari iudicem esse;
quibus in praesidiis fuerit quaere: taceo, ne haec quidem conligo, quae fortasse valerent
etiam apud iudicem: 'Legatus ante bellum profectus, relictus in pace, bello oppressus, in
eo ipso non acerbus, iam est totus animo ac studio tuus.' Ad iudicem sic, sed ego apud
parentem loquor: 'Erravit, temere fecit, paenitet: ad clementiam tuam confugio, delicti
veniam peto, ut ignoscatur oro.' Si nemo impetravit, adroganter: si plurimi, tu idem fer
opem, qui spem dedisti.
31. An sperandi Ligario causa non sit, cum mihi apud te locus sit etiam pro
altero deprecandi? Quamquam nec in hac oratione spes est posita causae, nec in eorum
studiis qui a te pro Ligario petunt, tui necessarii. |
XI. Vidi enim et cognovi quid maxime spectares, cum
pro alicuius salute multi laborarent: causas apud te rogantium gratiosiores esse quam
voltus; neque te spectare quam tuus esset necessarius is qui te oraret, sed quam illius,
pro quo laboraret. Itaque tribuis tu quidem tuis ita multa, ut mihi beatiores illi
videantur interdum qui tua liberalitate fruuntur, quam tu ipse, qui illis tam multa
concedas. Sed video tamen apud te causas, ut dixi, valere plus quam preces; ab eisque te
moveri maxime, quorum iustissimum videas dolorem in petendo.
32. In Q. Ligario conservando multis tu quidem gratum facies necessariis
tuis, sed hoc, quaeso, considera, quod soles. Possum fortissimos viros, Sabinos, tibi
probatissimos, totumque agrum Sabinum, florem Italiae ac robur rei publicae, proponere.
Nosti optimos homines. Animadverte horum omnium maestitiam et dolorem: huius T. Brocchi
(de quo non dubito quid existimes) lacrimas, squaloremque ipsius et fili vides. 33. Quid
de fratribus dicam? Noli, Caesar, putare de unius capite nos agere. Aut tres tibi Ligarii
retinendi in civitate sunt, aut tres ex civitate exterminandi: [nam] quodvis exsilium his
est optatius quam patria, quam domus, quam di penates, uno illo exsulante. Si fraterne, si
pie, si cum dolore faciunt, moveant te horum lacrimae, moveat pietas, moveat germanitas:
valeat tua vox illa, quae vicit. Te enim dicere audiebamus nos omnis adversarios putare,
nisi qui nobiscum essent; te omnis qui contra te non essent, tuos. Videsne igitur hunc
splendorem omnium, hanc Bracchorum domum, hunc L. Marcium, C. Caesetium, L. Corfidium, hos
omnis equites Romanos, qui adsunt veste mutata, non solum notos tibi, verum etiam probatos
viros, qui tecum fuerunt? Atque his irascebamur, hos requirebamus, his non nulli etiam
minabamur. Conserva igitur tuis suos, ut, quem ad modum cetera quae dicta sunt a te, sic
hoc verissimum reperiatur. |
XII. 34. Quod si penitus perspicere posses
concordiam Ligariorum, omnis fratres tecum iudicares fuisse. An potest quisquam dubitare
quin, si Q. Ligarius in Italia esse potuisset, in eadem sententia fuerit futurus, in qua
fratres fuerunt? Quis est qui horum consensum conspirantem et paene conflatum in hac prope
aequalitate fraterna [non] noverit, qui hoc non sentiat, quidvis prius futurum fuisse,
quam ut hi fratres diversas sententias fortunasque sequerentur? Voluntate igitur omnes
tecum fuerunt: tempestate abreptus est unus, qui si consilio id fecisset, esset eorum
similis, quos tu tamen salvos esse voluisti. 35. Sed ierit ad bellum, dissenserit non a te
solum, verum etiam a fratribus: hi te orant tui. Equidem, cum tuis omnibus negotiis
interessem, memoria teneo qualis T. Ligarius quaestor urbanus fuerit erga te et dignitatem
tuam. Sed parum est me hoc meminisse: spero etiam te (qui oblivisci nihil soles nisi
iniurias, quoniam hoc est animi, quoniam etiam ingeni tui) te aliquid de huius illo
quaestorio officio, etiam de aliis quibusdam quaestoribus reminiscentem, recordari. 36.
Hic igitur T. Ligarius, qui tum nihil egit aliud --neque enim haec divinabat-- nisi ut tui
eum studiosum et bonum virum iudicares, nunc a te supplex fratris salutem petit: quam
huius admonitus officio cum utrisque his dederis, tris fratres optimos et integerrimos non
solum sibi ipsos, neque his tot talibus viris, neque nobis necessariis tuis, sed etiam rei
publicae condonaveris.
37. Fac igitur, quod de homine nobilissimo et clarissimo fecisti nuper in
curia, nunc idem in foro de optimis et huic omni frequentiae probatissimis fratribus. Ut
concessisti illum senatui, sic da hunc populo, cuius voluntatem carissimam semper
habuisti; et, si ille dies tibi gloriosissimus, populo Romano gratissimus fuit, noli,
obsecro, dubitare, C. Caesar, similem illi gloriae laudem quam saepissime quaerere. Nihil
est tam populare quam bonitas, nulla de virtutibus tuis plurimis nec admirabilior nec
gratior misericordia est. 38. Homines enim ad deos nulla re propius accedunt quam salutem
hominibus dando. Nihil habet nec fortuna tua maius quam ut possis, nec natura melius quam
ut velis, servare quam plurimos. Longiorem orationem causa forsitan postulet, tua certe
natura breviorem. Qua re cum utilius esse arbitrer te ipsum quam me aut quemquam loqui
tecum, finem iam faciam: tantum te admonebo, si illi absenti salutem dederis, praesentibus
his omnibus te daturum. |
