Capites 51-60
|
LI. Cum haec accepta clades est, iam
C. Horatius et T. Menenius consules erant. Menenius adversus Tuscos victoria elatos
confestim missus. Tum quoque male pugnatum est, et Ianiculum hostes occupavere; obsessaque
urbs foret super bellum annona premente--transierant enim Etrusci Tiberim,--ni Horatius
consul ex Volscis esset revocatus. Adeoque id bellum ipsis institit moenibus ut primo
pugnatum ad Spei sit aequo Marte, iterum ad portam Collinam. Ibi quamquam parvo momento
superior Romana res fuit, meliorem tamen militem recepto pristino animo in futura proelia
id certamen fecit.
A. Verginius et Sp. Servilius consules fiunt. Post acceptam proxima pugna
cladem Veientes abstinuere acie; populationes erant, et velut ab arce Ianiculo passim in
Romanum agrum impetus dabant; non usquam pecora tuta, non agrestes erant. Capti deinde
eadem arte sunt qua ceperant Fabios. Secuti dedita opera passim ad inlecebras propulsa
pecora praecipitavere in insidias. Quo plures erant, maior caedes fuit. Ex hac clade atrox
ira maioris cladis causa atque initium fuit. Traiecto enim nocte Tiberi castra Servili
consulis adorti sunt oppugnare. Inde fusi magna caede in Ianiculum se aegre recepere.
Confestim consul et ipse transit Tiberim, castra sub Ianiculo communit. Postero die luce
orta nonnihil et hesterna felicitate pugnae ferox, magis tamen quod inopia frumenti
quamvis in praecipitia, dum celeriora essent, agebat consilia, temere adverso Ianiculo ad
castra hostium aciem erexit, foediusque inde pulsus quam pridie pepulerat, interventu
collegae ipse exercitusque est servatus. Inter duas acies Etrusci, cum in vicem his atque
illis terga darent, occidione occisi. Ita oppressum temeritate felici Veiens bellum. |
LII. Urbi cum pace laxior etiam annona
rediit, et advecto ex Campania frumento et, postquam timor sibi cuique futurae inopiae
abiit, eo quod abditum fuerat prolato. Ex copia deinde otioque lascivire rursus animi, et
pristina mala, postquam foris deerant, domi quaerere. Tribuni plebem agitare suo veneno,
agraria lege; in resistentes incitare patres nec in universos modo, sed in singulos. Q.
Considius et T. Genucius, auctores agrariae legis, T. Menenio diem dicunt. Invidiae erat
amissum Cremerae praesidium, cum haud procul inde stativa consul habuisset; ea oppressit,
cum et patres haud minus quam pro Coriolano adnisi essent, et patris Agrippae favor
hauddum exolevisset. In multa temperarunt tribuni; cum capitis anquisissent, duorum milium
aeris damnato multam dixerunt. Ea in caput vertit. Negant tulisse ignominiam
aegritudinemque; inde morbo absumptum esse.
Alius deinde reus Sp. Servilius, ut consulatu abiit, C. Nautio et P. Valerio
consulibus, initio statim anni ab L. Caedicio et T. Statio tribunis die dicta non, ut
Menenius, precibus suis aut patrum, sed cum multa fiducia innocentiae gratiaeque
tribunicios impetus tulit. Et huic proelium cum Tuscis ad Ianiculum erat crimini. Sed
Fervidi animi vir, ut in publico periculo ante, sic tum in suo, non tribunos modo sed
plebem oratione feroci refutando, exprobrandoque T. Meneni damnationem mortemque, cuius
patris munere restituta quondam plebs eos ipsos quibus tum saeviret magistratus, eas leges
haberet, periculum audacia discussit. Iuvit et Verginius collega testis productus,
participando laudes; magis tamen Menenianum--adeo mutaverant animi--profuit iudicium. |
LIII. Certamina domi finita: Veiens
bellum exortum, quibus Sabini arma coniunxerant. P. Valerius consul accitis Latinorum
Hernicorumque auxiliis cum exercitu Veios missus castra Sabina, quae pro moenibus sociorum
locata erant, confestim adgreditur tantamque trepidationem iniecit ut, dum dispersi alii
alia manipulatim excurrunt ad arcendam hostium vim, ea porta cui signa primum intulerat
caperetur. Intra vallum deinde caedes magis quam proelium esse. Tumultus e castris et in
urbem penetrat; tamquam Veiis captis, ita pavidi Veientes ad arma currunt. Pars Sabinis
eunt subsidio, pars Romanos toto impetu intentos in castra adoriuntur. Paulisper aversi
turbatique sunt; deinde et ipsi utroque versis signis resistunt, et eques ab consule
immissus Tuscos fundit fugatque; eademque hora duo exercitus, duae potentissimae et
maximae finitimae gentes superatae sunt.
Dum haec ad Veios geruntur, Volsci Aequique in Latino agro posuerant castra
populatique fines erant. Eos per se ipsi Latini adsumptis Hernicis sine Romano aut duce
aut auxilio castris exuerunt; ingenti praeda praeter suas reciperatas res potiti sunt.
Missus tamen ab Roma consul in Volscos C. Nautius; mos, credo, non placebat sine Romano
duce exercituque socios propriis viribus consiliisque bella gerere. Nullum genus
calamitatis contumeliaeque non editum in Volscos est, nec tamen perpelli potuere ut acie
dimicarent. |
LIV. L. Furius inde et C. Manlius
consules. Manlio Veientes provincia evenit. Non tamen bellatum; indutiae in annos
quadraginta petentibus datae frumento stipendioque imperato. Paci externae confestim
continuatur discordia domi. Agrariae legis tribuniciis stimulis plebs furebat. Consules,
nihil Meneni damnatione, nihil periculo deterriti Servili, summa vi resistunt. Abeuntes
magistratu Cn. Genucius tribunus plebis arripuit.
L. Aemilius et Opiter Verginius consulatum ineunt; Vopiscum Iulium pro
Verginio in quibusdam annalibus consulem invenio. Hoc anno-quoscumque consules habuit--rei
ad populum Furius et Manlius circumeunt sordidati non plebem magis quam iuniores patrum.
Suadent, monent, honoribus et administratione rei publicae abstineant; consulares vero
fasces, praetextam curulemque sellam nihil aliud quam pompam funeris putent; claris
insignibus velut infulis velatos ad mortem destinari. Quod si consulatus tanta dulcedo
sit, iam nunc ita in animum inducant consulatum captum et oppressum ab tribunicia
potestate esse; consuli, velut apparitori tribunicio, omnia ad nutum imperiumque tribuni
agenda esse; si se commoverit, si respexerit patres, si aliud quam plebem esse in re
publica crediderit, exsilium Cn. Marci, Meneni damnationem et mortem sibi proponat ante
oculos. His accensi vocibus patres consilia inde non publica, sed in privato seductaque a
plurium conscientia habuere. Ubi cum id modo constaret, iure an iniuria eripiendos esse
reos, atrocissima quaeque maxime placebat sententia, nec auctor quamvis audaci facinori
deerat. Igitur iudicii die, cum plebs in foro erecta exspectatione staret, mirari primo
quod non descenderet tribunus; dein, cum iam mora suspectior fieret, deterritum a
primoribus credere et desertam ac proditam causam publicam queri; tandem qui obversati
vestibulo tribuni fuerant nuntiant domi mortuum esse inventum. Quod ubi in totam contionem
pertulit rumor, sicut acies funditur duce occiso, ita dilapsi passim alii alio. Praecipuus
pavor tribunos invaserat, quam nihil auxilii sacratae leges haberent morte collegae
monitos. Nec patres satis moderate ferre laetitiam; adeoque neminem noxiae paenitebat ut
etiam insontes fecisse videri vellent, palamque ferretur malo domandam tribuniciam
potestatem. |
| LV. Sub hanc pessimi exempli
victoriam dilectus edicitur, paventibusque tribunis sine intercessione ulla consules rem
peragunt. Tum vero irasci plebs tribunorum magis silentio quam consulum imperio, et dicere
actum esse de libertate sua, rursus ad antiqua reditum; cum Genucio una mortuam ac
sepultam tribuniciam potestatem. Aliud agendum ac cogitandum, quomodo resistatur patribus;
id autem unum consilium esse ut se ipsa plebs, quando aliud nihil auxilii habeat,
defendat. Quattuor et viginti lictores apparere consulibus et eos ipsos plebis homines;
nihil contemptius neque infirmius, si sint qui contemnant; sibi quemque ea magna atque
horrenda facere. His vocibus alii alios cum incitassent, ad Voleronem Publilium, de plebe
hominem, quia, quod ordines duxisset, negaret se militem fieri debere, lictor missus est a
consulibus. Volero appellat tribunos. Cum auxilio nemo esset, consules spoliari hominem et
virgas expediri iubent. "Provoco," inquit, "ad populum" Volero,
"quoniam tribuni civem Romanum in conspectu suo virgis caedi malunt quam ipsi in
lecto suo a vobis trucidari." Quo ferocius clamitabat, eo infestius circumscindere et
spoliare lictor. Tum Volero et praevalens ipse et adiuvantibus advocatis repulso lictore,
ubi indignantium pro se acerrimus erat clamor, eo se in turbam confertissimam recipit
clamitans: "Provoco et fidem plebis imploro. Adeste cives, adeste commilitones; nihil
est quod exspectetis tribunos, quibus ipsis vestro auxilio opus est." Concitati
homines veluti ad proelium se expediunt; apparebatque omne discrimen adesse, nihil cuiquam
sanctum non publici fore, non privati iuris. Huic tantae tempestati cum se consules
obtulissent, facile experti sunt parum tutam maiestatem sine viribus esse. Violatis
lictoribus, fascibus fractis e foro in curiam compelluntur, incerti quatenus Volero
exerceret victoriam. Conticescente deinde tumultu cum in senatum vocari iussissent,
queruntur iniurias suas, vim plebis, Voleronis audaciam. Multis ferociter dictis
sententiis vicere seniores, quibus ira patrum adversus temeritatem plebis certari non
placuit. |
LVI. Voleronem amplexa favore plebs
proximis comitiis tribunum plebi creat in eum annum qui L. Pinarium P. Furium consules
habuit. Contraque omnium opinionem, qui eum vexandis prioris anni consulibus permissurum
tribunatum credebant, post publicam causam privato dolore habito, ne verbo quidem violatis
consulibus, rogationem tulit ad populum ut plebeii magistratus tributis comitiis fierent.
Haud parva res sub titulo prima specie minime atroci ferebatur, sed quae patriciis omnem
potestatem per clientium suffragia creandi quos vellent tribunos auferret. Huic actioni
gratissimae plebi cum summa vi resisterent patres nec, quae una vis ad resistendum erat,
ut intercederet aliquis ex collegio, auctoritate aut consulum aut principum adduci posset,
res tamen suo ipsa molimine gravis certaminibus in annum extrahitur. Plebs Voleronem
tribunum reficit: patres, ad ultimum dimicationis rati rem venturam, Ap. Claudium Appi
filium, iam inde a paternis certaminibus invisum infestumque plebi, consulem faciunt.
Collega ei T. Quinctius datur.
Principio statim anni nihil prius quam de lege agebatur. Sed ut inventor
legis Volero, sic Laetorius collega eius auctor cum recentior tum acrior erat. Ferocem
faciebat belli gloria ingens, quod aetatis eius haud quisquam manu promptior erat. Is, cum
Volero nihil praeterquam de lege loqueretur, insectatione abstinens consulum, ipse
accusationem Appi familiaeque superbissimae ac crudelissimae in plebem Romanam exorsus,
cum a patribus non consulem, sed carnificem ad vexandam et lacerandam plebem creatum esse
contenderet, rudis in militari homine lingua non suppetebat libertati animoque. Itaque
deficiente oratione, "Quando quidem non tam facile loquor," inquit,
"Quirites, quam quod locutus sum praesto, crastino die adeste. Ego hic aut in
conspectu vestro moriar aut perferam legem." Occupant tribuni templum postero die;
consules nobilitasque ad impediendam legem in contione consistunt. Summoveri Laetorius
iubet, praeterquam qui suffragium ineant. Adulescentes nobiles stabant nihil cedentes
viatori. Tum ex his prendi quosdam Laetorius iubet. Consul Appius negare ius esse tribuno
in quemquam nisi in plebeium; non enim populi sed plebis eum magistatum esse; nec illum
ipsum summovere pro imperio posse more maiorum, quia ita dicatur: "Si vobis videtur,
discedite, Quirites." Facile contemptim de iure disserendo perturbare Laetorium
poterat. Ardens igitur ira tribunus viatorem mittit ad consulem, consul lictorem ad
tribunum, privatum esse clamitans, sine imperio, sine magistratu; violatusque esset
tribunus, ni et contio omnis atrox coorta pro tribuno in consulem esset, et concursus
hominum in forum ex tota urbe concitatae multitudinis fieret. Sustinebat tamen Appius
pertinacia tantam tempestatem; certatumque haud incruento proelio foret, ni Quinctius,
consul alter, consularibus negotio dato ut collegam vi, si aliter non possent, de foro
abducerent, ipse nunc plebem saevientem precibus lenisset, nunc orasset tribunos ut
concilium dimitterent: darent irae spatium; non vim suam illis tempus adempturum, sed
consilium viribus additurum, et patres in populi et consulem in patrum fore potestate. |
| LVII. Aegre sedata ab Quinctio
plebs, multo aegrius consul alter a patribus. Dimisso tandem concilio plebis senatum
consules habent. Ubi cum timor atque ira in vicem sententias variassent, quo magis spatio
interposito ab impetu ad consultandum avocabantur, eo plus abhorrebant a certatione animi,
adeo ut Quinctio gratias agerent, quod eius opera mitigata discordia esset. Ab Appio
petitur ut tantam consularem maiestatem esse vellet quanta esse in concordi civitate
posset: dum tribuni consulesque ad se quisque omnia trahant, nihil relictum esse virium in
medio; distractam laceratamque rem publicam; magis quorum in manu sit quam ut incolumis
sit quaeri. Appius contra testari deos atque homines rem publicam prodi per metum ac
deseri, non consulem senatui sed senatum consuli deesse; graviores accipi leges quam in
Sacro monte acceptae sint. Victus tamen patrum consensu quievit. Lex silentio perfertur. |
LVIII. Tum primum tributis comitiis
creati tribuni sunt. Numero etiam additos tres, perinde ac duo antea fuerint, Piso auctor
est. Nominat quoque tribunos, Cn. Siccium, L. Numitorium, M. Duillium, Sp. Icilium, L.
Maecilium.
Volscum Aequicumque inter seditionem Romanam est bellum coortum. Vastaverant
agros ut, si qua secessio plebis fieret, ad se receptum haberet; compositis deinde rebus
castra retro movere. Ap. Claudius in volscos missus, Quinctio Aequi provincia evenit.
Eadem in militia saevitia Appi quae domi esse, liberior quod sine tribuniciis vinculis
erat. Odisse plebem plus quam paterno odio: quid? se victum ab ea, se unico consule electo
adversus tribuniciam potestatem perlatam legem esse, quam minore conatu, nequaquam tanta
patrum spe, priores impedierint consules? Haec ira indignatioque ferocem animum ad
vexandum saevo imperio exercitum stimulabat. Nec ulla vi domari poterat, tantum certamen
animis imbiberant. Segniter, otiose, neglegenter, contumaciter omnia agere; nec pudor nec
metus coercebat; si citius agi vellet agmen, tardius sedulo incedere; si adhortator operis
adesset, omnes sua sponte motam remittere industriam; praesenti voltus demittere, tacite
praetereuntem exsecrari, ut invictus ille odio plebeio animus interdum moveretur. Omni
nequiquam acerbitate prompta nihil iam cum militibus agere, a centurionibus corruptum
exercitum dicere, tribunos plebei cavillans interdum et Volerones vocare. |
| LIX. Nihil eorum Volsci nesciebant,
instabantque eo magis sperantes idem certamen animorum adversus Appium habiturum exercitum
Romanum quod adversus Fabium consulem habuisset. Ceterum multo Appio quam Fabio violentior
fuit; non enim vincere tantum noluit, ut Fabianus exercitus, sed vinci voluit. Productus
in aciem turpi fuga petit castra, nec ante restitit quam signa inferentem Volscum
munimentis vidit foedamque extremi agminis caedem. Tum expressa vis ad pugnandum ut victor
iam a vallo submoveretur hostis, satis tamen appareret capi tantum castra militem Romanum
noluisse, alibi gaudere sua clade atque ignominia. Quibus nihil infractus ferox Appi
animus cum insuper saevire vellet contionemque advocaret, concurrunt ad eum legati
tribunique monentes ne utique experiri vellet imperium cuius vis omnis in consensu
oboedientium esset. Negare volgo milites se ad contionem ituros, passimque exaudiri voces
postulantium ut castra ex Volsco agro moveantur. Hostem victorem paulo ante prope in
portis ac vallo fuisse, ingentisque mali non suspicionem modo sed apertam speciem
obversari ante oculos. Victus tandem, quando quidem nihil praeter tempus noxae
lucrarentur, remissa contione iter in insequentem diem pronuntiari cum iussisset, prima
luce classico signum profectionis dedit. Cum maxime agmen e castris explicaretur, Volsci,
ut eodem signo excitati, novissimos adoriuntur. A quibus perlatus ad primos tumultus eo
pavore signaque et ordines turbavit ut neque imperia exaudiri neque instrui acies posset.
Nemo ullius nisi fugae memor. Ita effuso agmine per stragem corporum armorumque evasere ut
prius hostis desisteret sequi quam Romanus fugere. Tandem conlectis ex dissipato cursu
militibus consul, cum revocando nequiquam suos persecutus esset, in pacato agro castra
posuit; advocataque contione invectus haud falso in proditorem exercitum militaris
disciplinae, desertorem signorum, ubi signa, ubi arma essent singulos rogitans, inermes
milites, signo amisso signiferos, ad hoc centuriones duplicariosque qui reliquerant
ordines virgis caesos securi percussit; cetera multitudo sorte decimus quisque ad
supplicium lecti. |
LX. Contra ea in Aequis inter consulem
ac milites comitate ac beneficiis certatum est. Et natura Quinctius erat lenior, et
saevitia infelix collegae quo is magis gauderet ingenio suo effecerat. Huic tantae
concordiae ducis exercitusque non ausi offerre se Aequi, vagari populabundum hostem per
agros passi; nec ullo ante bello latius inde acta est praeda. Ea omnis militi data est.
Addebantur et laudes, quibus haud minus quam praemio gaudent militum animi. Cum duci tum
propter ducem patribus quoque placatior exercitus rediit, sibi parentem alteri exercitui
dominum datum ab senatu memorans.
Varia fortuna belli, atroci discordia domi forisque annum exactum insignem
maxime comitia tributa efficiunt, res maior victoria suscepti certaminis quam usu; plus
enim dignitatis comitiis ipsis detractum est patres ex concilio summovendo quam virium aut
plebi additum est aut demptum patribus. |
