Capites 11-20
|
| XI. Porsinna primo conatu repulsus,
consiliis ab oppugnanda urbe ad obsidendam versis, praesidio in Ianiculo locato ipse in
plano ripisque Tiberis castra posuit, navibus undique accitis et ad custodiam, ne quid
Romam frumenti subvehi sineret, et ut praedatum milites trans flumen per occasiones aliis
atque aliis locis traiceret; brevique adeo infestum omnem Romanum agrum reddidit, ut non
cetera solum ex agris sed pecus quoque omne in urbem compelleretur, neque quisquam extra
portas propellere auderet. Hoc tantum licentiae Etruscis non metu magis quam consilio
concessum. Namque Valerius consul, intentus in occasionem multos simul et effusos
improviso adoriundi, in parvis rebus neglegens ultor, gravem se ad maiora vindicem
servabat. Itaque ut eliceret praedatores, edicit suis, postero die frequentes porta
Esquilina, quae aversissima ab hoste erat, expellerent pecus, scituros id hostes ratus,
quod in obsidione et fame servitia infida transfugerent. Et sciere perfugae indicio,
multoque plures, ut in spem universae praedae, flumen traiciunt. P. Valerius inde T.
Herminium cum modicis copiis ad secundum lapidem Gabina via occultum considere iubet, Sp.
Larcium cum expedita iuventute ad portam Collinam stare donec hostis praetereat, inde se
obicere ne sit ad flumen reditus. Consulum alter T. Lucretius porta Naevia cum aliquot
manipulis militum egressus, ipse Valerius Caelio monte cohortes delectas educit, hique
primi apparuere hosti. Herminus ubi tumultum sensit, concurrit ex insidiis versisque in
Lucretium Etruscis terga caedit; dextra laevaque, hinc a porta Collina, illinc ab Naevia,
redditus clamor: ita caesi in medio praedatores, neque ad pugnam viribus pares et ad fugam
saeptis omnibus viis. Finisque ille tam effuse evagandi Etruscis fuit. |
| XII. Obsidio erat nihilo minus, et
frumenti cum summa caritate inopia, sedendoque expugnaturum se urbem spem Porsinna
habebat, cum C. Mucius, adulescens nobilis, cui indignum videbatur populum Romanum
servientem cum sub regibus esset nullo bello nec ab hostibus ullis obsessum esse, liberum
eundem populum ab iisdem Etruscis obsideri quorum saepe exercitus fuderit,--itaque magno
audacique aliquo facinore eam indignitatem vindicandam ratus, primo sua sponte penetrare
in hostium castra constituit; dein metuens ne, si consulum iniussu et ignaris omnibus
iret, forte deprehensus a custodibus Romanis retraheretur ut transfuga, fortuna tum urbis
crimen adfirmante, senatum adit. "Transire Tiberim," inquit, "patres, et
intrare, si possim, castra hostium volo, non praedo nec populationum in vicem ultor:
maius, si di iuvant, in animo est facinus." Adprobant patres. Abdito intra vestem
ferro proficiscitur. Ubi eo venit, in confertissima turba prope regium tribunal constitit.
Ibi cum stipendium militibus forte daretur, et scriba cum rege sedens pari fere ornatu
multa ageret eumque milites volgo adirent, timens sciscitari uter Porsinna esset, ne
ignorando regem semet ipse aperiret quis esset, quo temere traxit fortuna facinus, scribam
pro rege obtruncat. Vadentem inde, qua per trepidam turbam cruento mucrone sibi ipse
fecerat viam, cum concursu ad clamorem facto conprehensum regii satellites retraxissent,
ante tribunal regis destitutus, tum quoque inter tantas fortunae minas metuendus magis
quam metuens, "Romanus sum," inquit, "civis; C. Mucium vocant. Hostis
hostem occidere volui, nec ad mortem minus animi est quam fuit ad caedem: et facere et
pati fortia Romanum est. Nec unus in te ego hos animos gessi; longus post me ordo est idem
petentium decus. Proinde in hoc discrimen, si iuvat, accingere, ut in singulas horas
capite dimices tuo, ferrum hostemque in vestibulo habeas regiae. Hoc tibi iuventus Romana
indicimus bellum. Nullam aciem, nullum proelium timueris; uni tibi et cum singulis res
erit." Cum rex simul ira infensus periculoque conterritus circumdari ignes
minitabundus iuberet nisi expromeret propere quas insidiarum sibi minas per ambages
iaceret, "En tibi," inquit, "ut sentias quam vile corpus sit iis qui magnam
gloriam vident," dextramque accenso ad sacrificium foculo inicit. Quam cum velut
alienato ab sensu torreret animo, prope attonitus miraculo rex cum ab sede sua
prosiluisset amoverique ab altaribus iuvenem iussisset, "Tu vero abi," inquit,
"in te magis quam in me hostilia ausus. Iuberem macte virtute esse, si pro mea patria
ista virtus staret; nunc iure belli liberum te intactum inviolatumque hinc dimitto."
Tunc Mucius quasi remunerans meritum "Quando quidem," inquit, "est apud te
virtuti honos, ut beneficio tuleris a me quod minis nequisti: trecenti coniuravimus
principes iuventutis Romanae, ut in te hac via grassaremur. Mea prima sors fuit; ceteri,
ut cuiusque ceciderit primi, quoad te opportunum fortuna dederit, suo quisque tempore
aderunt." |
XIII. Mucium dimissum, cui postea
Scaevolae a clade dextrae manus cognomen inditum, legati a Porsinna Romam secuti sunt;
adeo moverat eum et primi periculi casus, a quo nihil se praeter errorem insidiatoris
texisset, et subeunda dimicatio totiens quot coniurati superessent, ut pacis condiciones
ultro ferret Romanis. Iactatum in condicionibus nequiquam de Tarquiniis in regnum
restituendis, magis quia id negare ipse nequiverat Tarquiniis quam quod negatum iri sibi
ab Romanis ignoraret. De agro Veientibus restituendo impetratum, expressaque necessitas
obsides dandi Romanis, si Ianiculo praesidium deduci vellent. His condicionibus composita
pace exercitum ab Ianiculo deduxit Porsinna et agro Romano excessit. Patres C. Mucio
virtutis causa trans Tiberim agrum dono dedere quae postea sunt Mucia prata appellata.
Ergo ita honorata virtute feminae quoque ad publica decora excitatae, et
Cloelia virgo, una ex obsidibus, cum castra Etruscorum forte haud procul ripa Tiberis
locata essent, frustrata custodes, dux agminis virginum inter tela hostium Tiberim
tranavit sospitesque omnes Romam ad propinquos restituit. Quod ubi regi nuntiatum est,
primo incensus ira oratores Romam misit ad Cloeliam obsidem deposcendam: alias haud magni
facere; deinde in admirationem versus supra Coclites Muciosque dicere id facinus esse, et
prae se ferre quemadmodum, si non dedatur obses, pro rupto foedus se habiturum, sic
deditam intactam inviolatamque ad suos remissurum. Utrimque constitit fides: et Romani
pignus pacis ex foedere restituerunt, et apud regem Etruscum non tuta solum sed honorata
etiam virtus fuit, laudatamque virginem parte obsidum se donare dixit; ipsa quos vellet
legeret. Productis omnibus elegisse impubes dicitur, quod et virginitati decorum et
consensu obsidum ipsorum probabile erat eam aetatem potissimum liberari ab hoste quae
maxime opportuna iniuriae esset. Pace redintegrata Romani novam in femina virtutem novo
genere honoris, statua equestri, donavere: in summa Sacra via fuit posita virgo insidens
equo. |
XIV. Huic tam pacatae profectioni ab
urbe regis Etrusci abhorrens mos traditus ab antiquis usque ad nostram aetatem inter
cetera sollemnia manet, bona Porsinnae regis vendendi. Cuius originem moris necesse est
aut inter bellum natam esse neque omissam in pace, aut a mitiore crevisse principio quam
hic prae se ferat titulus bona hostiliter vendendi. Proximum vero est ex iis quae
traduntur Porsinnam discedentem ab Ianiculo castra opulenta convecto ex propinquis ac
fertilibus Etruriae arvis commeatu Romanis dono dedisse, inopi tum urbe ab longinqua
obsidione; ea deinde, ne populo immisso diriperentur hostiliter, venisse, bonaque
Porsinnae appellata, gratiam muneris magis significante titulo quam auctionem fortunae
regiae quae ne in potestate quidem populi Romani esset.
Omisso Romano bello Porsinna, ne frustra in ea loca exercitus adductus
videretur, cum parte copiarum filium Arruntem Ariciam oppugnatum mittit. Primo Aricinos
res necopinata perculerat; arcessita deinde auxilia et a Latinis populis et a Cumis tantum
spei fecere ut acie decernere auderent. Proelio inito adeo concitato impetu se intulerant
Etrusci ut funderent ipso incursu Aricinos; Cumanae cohortes arte adversus vim usae
declinavere paululum, effuseque praelatos hostes conversis signis ab tergo adortae sunt.
Ita in medio prope iam victores caesi Etrusci. Pars perexigua duce amisso, quia nullum
propius perfugium erat, Romam inermes et fortuna et specie supplicum delati sunt. Ibi
benigne excepti divisique in hospitia. Curatis volneribus alii profecti domos, nuntii
hospitalium beneficiorum; multos Romae hospitum urbisque caritas tenuit. His locus ad
habitandum datus quem deinde Tuscum vicum appellarunt. |
| XV. Sp. Larcius inde et T. Herminius,
P. Lucretius inde et P. Valerius Publicola consules facti. Eo anno postremum legati a
Porsinna de reducendo in regnum Tarquinio venerunt. Quibus cum responsum esset missurum ad
regem senatum legatos, missi confestim honoratissimus quisque e patribus: non quin
breviter reddi responsum potuerit non recipi reges, ideo potius delectos patrum ad eum
missos quam legatis eius Romae daretur responsum, sed ut in perpetuum mentio eius rei
finiretur, neu in tantis mutuis beneficiis in vicem animi sollicitarentur, cum ille
peteret quod contra libertatem populi Romani esset, Romani, nisi in permiciem suam faciles
esse vellent, negarent, cui nihil negatum vellent. Non in regno populum Romanum sed in
libertate esse. Ita induxisse in animum, hostibus potius quam regibus portas patefacere;
ea esse vota omnium ut qui libertati erit in illa urbe finis, idem urbi sit. Proinde si
salvam esse vellet Romam, ut patiatur liberam esse orare. Rex verecundia victus
"Quando id certum atque obstinatum est," inquit, "neque ego obtundam
saepius eadem nequiquam agendo, nec Tarquinios spe auxilii, quod nullum in me est,
frustrabor. Alium hinc, seu bello opus est seu quiete, exilio quaerant locum, ne quid meam
vobiscum pacem distineat." Dictis facta amiciora adiecit: obsidum quod reliquum erat
reddidit, agrum Veientem foedere ad Ianiculum icto ademptum restituit. Tarquinius spe omni
reditus incisa exsulatum ad generum Mamilium Octavium Tusculum abiit. Romanis pax fida cum
Porsinna fuit. |
| XVI. Consules M. Valerius P. Postumius.
Eo anno bene pugnatum cum Sabinis; consules triumpharunt. Maiore inde mole Sabini bellum
parabant. Adversus eos et ne quid simul ab Tusculo, unde etsi non apertum, suspectum tamen
bellum erat, repentini periculi oreretur, P. Valerius quartum T. Lucretius iterum consules
facti. Seditio inter belli pacisque auctores orta in Sabinis aliquantum inde virium
transtulit ad Romanos. Namque Attius Clausus, cui postea Appio Claudio fuit Romae nomen,
cum pacis ipse auctor a turbatoribus belli premeretur nec par factioni esset, ab
Inregillo, magna clientium comitatus manu, Romam transfugit. His civitas data agerque
trans Anienem; vetus Claudia tribus additis postea novis tribulibus qui ex eo venirent
agro appellati. Appius inter patres lectus haud ita multo post in principum dignationem
pervenit. Consules infesto exercitu in agrum Sabinum profecti cum ita vastatione, dein
proelio adflixissent opes hostium ut diu nihil inde rebellionis timeri posset,
triumphantes Romam redierunt P. Valerius, omnium consensu princeps belli pacisque artibus,
anno post Agrippa Menenio P. Postumio consulibus moritur, gloria ingenti, copiis
familiaribus adeo exiguis ut funeri sumptus deesset; de publico est datus. Luxere matronae
ut Brutum. Eodem anno duae coloniae Latinae, Pometia et Cora, ad Auruncos deficiunt. Cum
Auruncis bellum initum, fusoque ingenti exercitu, qui se ingredientibus fines consulibus
ferociter obtulerat, omne Auruncum bellum Pometiam compulsum est. Nec magis post proelium
quam in proelio caedibus temperatum est; et caesi aliquanto plures erant quam capti, et
captos passim trucidaverunt; ne ab obsidibus quidem, qui trecenti accepti numero erant,
ira belli abstinuit. Et hoc anno Romae triumphatum. |
| XVII. Secuti consules Opiter
Verginius Sp. Cassius Pometiam primo vi, deinde vineis aliisque operibus oppugnarunt. In
quos Aurunci, magis iam inexpiabili odio quam spe aliqua aut occasione coorti, cum plures
igni quam ferro armati excucurrissent, caede incendioque cuncta complent. Vineis incensis,
multis hostium volneratis et occisis, consulum quoque alterum--sed utrum auctores non
adiciunt--gravi volnere ex equo deiectum prope interfecerunt. Romam inde male gesta re
reditum. Inter multos saucios consul spe incerta vitae relatus. Interiecto deinde haud
magno spatio quod volneribus curandis supplendoque exercitui satis esset, cum ira maiore
tum viribus etiam auctis Pometiae arma inlata. Et cum vineis refectis aliaque mole belli
iam in eo esset ut in muros evaderet miles, deditio est facta. Ceterum nihilo minus foeda
dedita urbe quam si capta foret Aurunci passi: principes securi percussi, sub corona
venierunt coloni alii; oppidum dirutum, ager veniit. Consules magis ob iras graviter ultas
quam ob magnitudinem perfecti belli triumpharunt. |
XVIII. Insequens annus Postumum
Cominium et T. Largium consules habuit. Eo anno Romae, cum per ludos ab Sabinorum
iuventute per lasciviam scorta raperentur, concursu hominum rixa ac prope proelium fuit,
parvaque ex re ad rebellionem spectare videbatur. Super belli Sabini metum id quoque
accesserat, quod triginta iam coniurasse populos concitante Octavio Mamilio satis
constabat. In hac tantarum exspectatione rerum sollicita civitate dictatoris primum
creandi mentio orta. Sed nec quo anno, nec quibus consulibus, quia ex factione Tarquiniana
essent--id quoque enim traditur--parum creditum sit, nec quis primum dictator creatus sit,
satis constat. Apud veterrimos tamen auctores T. Largium dictatorem primum, Sp. Cassium
magistrum equitum creatos invenio. Consulares legere; ita lex iubebat de dictatore creando
lata. Eo magis adducor ut credam Largium, qui consularis erat, potius quam M'. Valerium
Marci filium Volesi nepotem, qui nondum consul fuerat, moderatorem et magistrum consulibus
appositum; quin, si maxime ex ea familia legi dictatorem vellent, patrem multo potius M.
Valerium spectatae virtutis et consularem virum legissent.
Creato dictatore primum Romae, postquam praeferri secures viderunt, magnus
plebem metus incessit, ut intentiores essent ad dicto parendum. Neque enim, ut in
consulibus qui pari potestate essent, alterius auxilium, neque provocatio erat neque ullum
usquam nisi in cura parendi auxilium. Sabinis etiam creatus Romae dictator, eo magis quod
propter se creatum crediderant, metum incussit. Itaque legatos de pace mittunt. Quibus
orantibus dictatorem senatumque ut veniam erroris hominibus adulescentibus darent,
responsum, ignosci adulescentibus posse, senibus non posse, qui bella ex bellis sererent.
Actum tamen est de pace, impetrataque foret, si, quod impensae factum in bellum erat,
praestare Sabini--id enim postulatum erat--in animum induxissent. Bellum indictum: tacitae
indutiae quietum annum tenuere. |
| XIX. Consules Ser. Sulpicius M'.
Tullius; nihil dignum memoria actum. T. Aebutius deinde et C. Vetusius. His consulibus
Fidenae obsessae, Crustumeria capta, Praeneste ab Latinis ad Romanos descivit. Nec ultra
bellum Latinum gliscens iam per aliquot annos dilatum. A. Postumius dictator T. Aebutius
magister equitum magnis copiis peditum equitumque profecti ad lacum Regillum in agro
Tusculano agmini hostium occurrerunt, et, quia Tarquinios esse in exercitu Latinorum
auditum est, sustineri ira non potuit quin extemplo confligerent. Ergo etiam proelium
aliquanto quam cetera gravius atque atrocius fuit. Non enim duces ad regendam modo
consilio rem adfuere, sed suismet ipsi corporibus dimicantes miscuere certamina, nec
quisquam procerum ferme hac aut illa ex acie sine volnere praeter dictatorem Romanum
excessit. In Postumium prima in acie suos adhortantem instruentemque Tarquinius Superbus,
quamquam iam aetate et viribus erat gravior, equum infestus admisit, ictusque ab latere
concursu suorum receptus in tutum est. Et ad alterum cornu Aebutius magister equitum in
Octavium Mamilium impetum dederat, nec fefellit veniens Tusculanum ducem, contra quem et
ille concitat equum. Tantaque vis infestis venientium hastis fuit, ut bracchium Aebutio
traiectum sit, Mamilio pectus percussum. Hunc quidem in secundam aciem Latini recepere:
Aebutius cum saucio bracchio tenere telum non posset, pugna excessit. Latinus dux nihil
deterritus volnere proelium ciet et, quia suos perculsos videbat, arcessit cohortem
exsulum Romanorum, cui L. Tarquini filius praeerat. Ea, quo maiore pugnabat ira ob erepta
bona patriamque ademptam, pugnam parumper restituit. |
| XX. Referentibus iam pedem ab ea parte
Romanis M. Valerius Publicolae frater conspicatus ferocem iuvenem Tarquinium ostentantem
se in prima exsulum acie, domestica etiam gloria accensus, ut cuius familiae decus eiecti
reges erant, eiusdem interfecti forent, subdit calcaria equo et Tarquinium infesto spiculo
petit. Tarquinius retro in agmen suorum infenso cessit hosti. Valerium temere invectum in
exsulum aciem ex transverso quidam adortus transfigit, nec quicquam equitis volnere equo
retardato moribundus Romanus labentibus super corpus armis ad terram defluxit. Dictator
Postumius postquam cecidisse talem virum, exsules ferociter citato agmine invehi, suos
perculsos cedere animadvertit, cohorti suae, quam delectam manum praesidii causa circa se
habebat, dat signum ut quem suorum fugientem viderint pro hoste habeant. Ita metu ancipiti
versi a fuga Romani in hostem et restituta acies. Cohors dictatoris tum primum proelium
iniit; integris corporibus animisque fessos adorti exsules caedunt. Ibi alia inter
proceres coorta pugna. Imperator Latinus ubi cohortem exsulum a dictatore Romano prope
circumventam vidit, ex subsidiariis manipulos aliquot in primam aciem secum rapit. Hos
agmine venientes T. Herminius legatus conspicatus interque eos insignem veste armisque
Mamilium noscitans tanto vi maiore quam paulo ante magister equitum cum hostium duce
proelium iniit, ut et uno ictu transfixum per latus occiderit Mamilium et ipse inter
spoliandum corpus hostis veruto percussus, cum victor in castra esset relatus, inter
primam curationem exspiraverit. Tum ad equites dictator advolat obtestans ut fesso iam
pedite descendant ex equis et pugnam capessant. Dicto paruere: desiliunt ex equis,
provolant in primum et pro antesignanis parmas obiciunt. Recipit extemplo animum pedestris
acies, postquam iuventutis proceres aequato genere pugnae secum partem periculi
sustinentes vidit. Tum demum impulsi Latini, perculsaque inclinavit acies. Equiti admoti
equi ut persequi hostem posset; secuta et pedestris acies. Ibi nihil nec divinae nec
humanae opis dictator praetermittens aedem Castori vovisse fertur ac pronuntiasse militi
praemia qui primus, qui secundus castra hostium intrasset; tantusque ardor fuit ut eodem
impetu quo fuderant hostem Romani castra caperent. Hoc modo ad lacum Regillum pugnatum
est. Dictator et magister equitum triumphantes in urbem rediere. |
