Capites 41-50
|
| XLI. Tarquinium moribundum cum qui
circa erant excepissent, illos fugientes lictores comprehendunt. Clamor inde concursusque
populi, mirantium quid rei esset. Tanaquil inter tumultum claudi regiam iubet, arbitros
eicit. Simul quae curando volneri opus sunt, tamquam spes subesset, sedulo conparat,
simul, si destituat spes, alia praesidia molitur. Servio propere accito cum paene
exsanguem virum ostendisset, dextram tenens orat ne inultam mortem soceri, ne socrum
inimicis ludibrio esse sinat. "Tuum est," inquit, "Servi, si vir es,
regnum, non eorum qui alienis manibus pessimum facinus fecere. Erige te deosque duces
sequere, qui clarum hoc fore caput divino quondam circumfuso igni portenderunt. Nunc te
illa caelestis excitet flamma, nunc expergiscere vere. Et nos peregrini regnavimus; qui
sis, non unde natus sis, reputa. Si tua re subita consilia torpent, at tu mea consilia
sequere." Cum clamor impetusque multitudinis vix sustineri posset, ex superiore parte
aedium per fenestras in Novam viam versas--habitabat enim rex ad Iovis Statoris--populum
Tanaquil adloquitur. Iubet bono animo esse: sopitum fuisse regem subito ictu; ferrum haud
alte in corpus descendisse; iam ad se redisse; inspectum volnus absterso cruore; omnia
salubria esse; confidere prope diem ipsum eos visuros; interim Ser. Tullio iubere populum
dicto audientem esse; eum iura redditurum obiturumque alia regis munia ese. Servius cum
trabea et lictoribus prodit ac sede regia sedens alia decernit, de aliis consulturum se
regem esse simulat. Itaque per aliquot dies, cum iam exspirasset Tarquinius, celata morte
per speciem alienae fungendae vicis suas opes firmavit. Tum demum palam factum est
comploratione in regia orta. Servius praesidio firmo munitus primus iniussu populi
voluntate patrum regnavit. Anci liberi iam tum, comprensis sceleris ministris ut vivere
regem et tantas esse opes Servi nuntiatum est, Suessam Pometiam exsulatum ierant. |
| XLII. Nec iam publicis magis consiliis
Servius quam privatis munire opes, et ne, qualis Anci liberum animus adversus Tarquinium
fuerat, talis adversus se Tarquini liberum esset, duas filias iuvenibus regiis, Lucio
atque Arrunti Tarquiniis, iungit; nec rupit tamen fati necessitatem humanis consiliis,
quin invidia regni etiam inter domesticos infida omnia atque infesta faceret. Peropportune
ad praesentis quietem status bellum cum Veientibus--iam enim indutiae exierant--aliisque
Etruscis sumptum. In eo bello et virtus et fortuna enituit Tulli; fusoque ingenti hostium
exercitu haud dubius rex seu patrum seu plebis animos periclitaretur, Romam rediit.
Adgrediturque inde ad pacis longe maximum opus, ut quemadmodum Numa divini auctor iuris
fuisset, ita Servium conditorem omnis in civitate discriminis ordinumque quibus inter
gradus dignitatis fortunaeque aliquid interlucet, posteri fama ferrent. Censum enim
instituit, rem saluberrimam tanto futuro imperio, ex quo belli pacisque munia non viritim,
ut ante, sed pro habitu pecuniarum fierent; tum classes centuriasque et hunc ordinem ex
censu discripsit, vel paci decorum vel bello. |
| XLIII. Ex iis, qui centum milium
aeris aut maiorem censum haberent octoginta confecit centurias, quadragenas seniorum ac
iuniorum; prima classis omnes appellati; seniores ad urbis custodiam ut praesto essent,
iuvenes ut foris bella gererent. Arma his imperata galea, clipeum, ocreae, lorica, omnia
ex aere, haec ut tegumenta corporis essent; tela in hostem hastaque et gladius. Additae
huic classi duae fabrum centuriae, quae sine armis stipendia facerent; datum munus ut
machinas in bello facerent. Secunda classis intra centum usque ad quinque et septuaginta
milium censum instituta, et ex iis, senioribus iunioribusque, viginti conscriptae
centuriae. Arma imperata scutum pro clipeo et praeter loricam omnia eadem. Tertiae classis
quinquaginta milium censum esse voluit; totidem centuriae et hae eodemque discrimine
aetatium factae. Nec de armis quicquam mutatum, ocreae tantum ademptae. In quarta classe
census quinque et viginti milium; totidem centuriae factae; arma mutata, nihil praeter
hastam et verutum datum. Quinta classis aucta; centuriae triginta factae; fundas
lapidesque missiles hi secum gerebant. His accensi cornicines tubicinesque, in duas
centurias distributi. Undecim milibus haec classis censebatur. Hoc minor census reliquam
multitudinem habuit; inde una centuria facta est immunis militia. Ita pedestri exercitu
ornato distributoque equitum ex primoribus civitatis duodecim scripsit centurias. Sex item
alias centurias, tribus ab Romulo institutis, sub iisdem quibus inauguratae erant
nominibus fecit. Ad equos emendos dena milia aeris ex publico data, et quibus equos
alerent, viduae attributae, quae bina milia aeris in annos singulos penderent. Haec omnia
in dites a pauperibus inclinata onera. Deinde est honos additus; non enim, ut ab Romulo
traditum ceteri servaverant reges, viritim suffragium eadem vi eodemque iure promisce
omnibus datum est, sed gradus facti, ut neque exclusus quisquam suffragio videretur et vis
omnis penes primores civitatis esset. Equites enim vocabantur primi; octoginta inde primae
classis centuriae; ibi si variaret, quod raro incidebat, institutum ut secundae classis
vocarentur, nec fere unquam infra ita descenderunt, ut ad infimos pervenirent. Nec mirari
oportet hunc ordinem, qui nunc est post expletas quinque et triginta tribus duplicato
earum numero centuriis iuniorum seniorumque, ad institutam ab Ser. Tullio summam non
convenire. Quadrifariam enim urbe divisa regionibus collibusque qui habitabantur, partes
eas tribus appellavit, ut ego arbitror, ab tributo; nam eius quoque aequaliter ex censu
conferendi ab eodem inita ratio est; neque eae tribus ad centuriarum distributionem
numerumque quicquam pertinuere. |
| XLIV. Censu perfecto, quem
maturaverat metu legis de incensis latae cum vinculorum minis mortisque, edixit, ut omnes
cives Romani, equites peditesque, in suis quisque centuriis in campo Martio prima luce
adessent. Ibi instructum exercitum omnem suovetaurilibus lustravit; idque conditum lustrum
appellatum, quia is censendo finis factus est. Milia octoginta eo lustro civium censa
dicuntur; adicit scriptorum antiquissimus Fabius Pictor eorum qui arma ferre possent eum
numerum fuisse. Ad eam multitudinem urbs quoque amplificanda visa est. Addit duos colles,
Quirinalem Viminalemque; inde deinceps auget Esquilias, ibique ipse, ut loco dignitas
fieret, habitat. Aggere et fossis et muro circumdat urbem; ita pomerium profert. Pomerium,
verbi vim solam intuentes, postmoerium interpretantur esse; est autem magis circamoerium,
locus quem in condendis urbibus quondam Etrusci, qua murum ducturi erant, certis circa
terminis inaugurato consecrabant, ut neque interiore parte aedificia moenibus
continuarentur, quae nunc volgo etiam coniungunt, et extrinsecus puri aliquid ab humano
cultu pateret soli. Hoc spatium, quod neque habitari neque arari fas erat, non magis quod
post murum esset quam quod murus post id, pomerium Romani appellarunt; et in urbis
incremento semper, quantum moenia processura erant tantum termini hi consecrati
proferebantur. |
| XLV. Aucta civitate magnitudine
urbis, formatis omnibus domi et ad belli et ad pacis usus, ne semper armis opes
adquirerentur, consilio augere imperium conatus est, simul et aliquod addere urbi decus.
Iam tum erat inclitum Dianae Ephesiae fanum; id communiter a civitatibus Asiae factum fama
ferebat. Eum consensum deosque consociatos laudare mire Servius inter proceres Latinorum,
cum quibus publice privatimque hospitia amicitiasque de industria iunxerat. Saepe iterando
eadem perpulit tandem, ut Romae fanum Dianae populi Latini cum populo Romano facerent. Ea
erat confessio caput rerum Romam esse, de quo totiens armis certatum fuerat. Id quamquam
omissum iam ex omnium cura Latinorum ob rem totiens infeliciter temptatam armis videbatur,
uni se ex Sabinis fors dare visa est privato consilio imperii reciperandi. Bos in Sabinis
nata cuidam patri familiae dicitur miranda magnitudine ac specie; fixa per multas aetates
cornua in vestibulo templi Dianae monumentum ei fuere miraculo. Habita, ut erat, res
prodigii loco est; et cecinere vates, cuius civitatis eam civis Dianae immolasset, ibi
fore imperium; idque carmen pervenerat ad antistitem fani Dianae Sabinusque, ut prima apta
dies sacrificio visa est, bovem Romam actam deducit ad fanum Dianae et ante aram statuit.
Ibi antistes Romanus, cum eum magnitudo victimae celebrata fama movisset, memor responsi
Sabinum ita adloquitur: "Quidnam tu, hospes, paras?" inquit, "Inceste
sacrificium Dianae facere? Quin tu ante vivo perfunderis flumine? Infima valle praefluit
Tiberis." Religione tactus hospes, qui omnia, ut prodigio responderet eventus,
cuperet rite facta, extemplo descendit ad Tiberim. Interea Romanus immolat Dianae bovem.
Id mire gratum regi atque civitati fuit. |
| XLVI. Servius quamquam iam usu haud
dubie regnum possederat, tamen quia interdum iactari voces a iuvene Tarquinio audiebat se
iniussu populi regnare, conciliata prius voluntate plebis agro capto ex hostibus viritim
diviso ausus est ferre ad populum, vellent iuberentne se regnare; tantoque consensu quanto
haud quisquam alius ante rex est declaratus. Neque ea res Tarquinio spem adfectandi regni
minuit; immo eo impensius, quia de agro plebis adversa patrum voluntate senserat agi,
criminandi Servi apud patres crescendique in curia sibi occasionem datam ratus est, et
ipse iuvenis ardentis animi et domi uxore Tullia inquietum animum stimulante. Tulit enim
et Romana regia sceleris tragici exemplum, ut taedio regum maturior veniret libertas
ultimumque regnum esset quod scelere partum foret. Hic L. Tarquinius--Prisci Tarquini
regis filius neposne fuerit parum liquet; pluribus tamen auctoribus filium
ediderim--fratrem habuerat Arruntem Tarquinium, mitis ingenii iuvenem. His duobus, ut ante
dictum est, duae Tulliae regis filiae nupserant, et ipsae longe dispares moribus. Forte
ita inciderat ne duo violenta ingenia matrimonio iungerentur fortuna, credo, populi
Romani, quo diuturnius Servi regnum esset constituique civitatis mores possent. Angebatur
ferox Tullia nihil materiae in viro neque ad cupiditatem neque ad audaciam esse; tota in
alterum aversa Tarquinium eum mirari, eum virum dicere ac regio sanguine ortum: spernere
sororem, quod virum nacta muliebri cessaret audacia. Contrahit celeriter similitudo eos,
ut fere fit: malum malo aptissimum; sed initium turbandi omnia a femina ortum est. Ea
secretis viri alieni adsuefacta sermonibus nullis verborum contumeliis parcere de viro ad
fratrem, de sorore ad virum; et se rectius viduam et illum caelibem futurum fuisse
contendere, quam cum inpari iungi, ut elanguescendum aliena ignavia esset. Si sibi eum,
quo digna esset, di dedissent virum, domi se propediem visuram regnum fuisse, quod apud
patrem videat. Celeriter adulescentem suae temeritatis implet. Prope continuatis funeribus
cum domos vacuas novo matrimonio fecissent, iunguntur nuptiis magis non prohibente Servio
quam adprobante. |
| XLVII. Tum vero in dies infestior
Tulli senectus, infestius coepit regnum esse. Iam enim ab scelere ad aliud spectare mulier
scelus, nec nocte nec interdiu virum conquiescere pati, ne gratuita praeterita parricidia
essent: non sibi defuisse cui nupta diceretur, nec cum quo tacita serviret; defuisse qui
se regno dignum putaret, qui meminisset se esse Prisci Tarquini filium, qui habere quam
sperare regnum mallet. "Si tu is es cui nuptam esse me arbitror, et virum et regem
appello; sin minus, eo nunc peius mutata res est quod istic cum ignavia est scelus. Quin
accingeris? Non tibi ab Corintho nec ab Tarquiniis, ut patri tuo, peregrina regna moliri
necesse est: di te penates patriique et patris imago et domus regia et in domo regale
solium et nomen Tarquinium creat vocatque regem. Aut si ad haec parum est animi, quid
frustraris civitatem? Quid te ut regium iuvenem conspici sinis? Facesse hinc Tarquinios
aut Corinthum, devolvere retro ad stirpem, fratris similior quam patris." His
aliisque increpando iuvenem instigat, nec conquiescere ipsa potest, si, cum Tanaquil
peregrina mulier tantum moliri potuisset animo ut duo continua regna viro ac deinceps
genero dedisset, ipsa regio semine orta nullum momentum in dando adimendoque regno
faceret. His muliebribus instinctus furiis Tarquinius circumire et prensare minorum maxime
gentium patres; admonere paterni beneficii ac pro eo gratiam repetere; allicere donis
iuvenes; cum de se ingentia pollicendo tum regis criminibus omnibus locis crescere.
Postremo, ut iam agendae rei tempus visum est, stipatus agmine armatorum in forum inrupit.
Inde omnibus perculsis pavore in regia sede pro curia sedens patres in curiam per
praeconem ad regem Tarquinium citari iussit. Convenere extemplo, alii iam ante ad hoc
praeparati, alii metu ne non venisse fraudi esset, novitate ac miraculo attoniti et iam de
Servio actum rati. Ibi Tarquinius maledicta ab stirpe ultima orsus: servum servaque natum
post mortem indignam parentis sui, non interregno, ut antea, inito, non comitiis habitis,
non per suffragium populi, non auctoribus patribus, muliebri dono regnum occupasse. Ita
natum, ita creatum regem, fautorem infimi generis hominum, ex quo ipse sit, odio alienae
honestatis ereptum primoribus agrum sordidissimo cuique divisisse; omnia onera quae
communia quondam fuerint, inclinasse in primores civitatis; instituisse censum, ut
insignis ad invidiam locupletiorum fortuna esset, et parata unde, ubi vellet, egentissimis
largiretur. |
XLVIII. Huic orationi Servius cum
intervenisset trepido nuntio excitatus, extemplo a vestibulo curiae magna voce "Quid
hoc," inquit, "Tarquini, rei est? Qua tu audacia me vivo vocare ausus es patres
aut in sede considere mea?" Cum ille ferociter ad haec, se patris sui tenere sedem,
multo quam servum potiorem filium regis regni heredem, satis illum diu per licentiam
eludentem insultasse dominis, clamor ab urtiusque fautoribus oritur, et concursus populi
fiebat in curiam, apparebatque regnaturum qui vicisset. Tum Tarquinius necessitate iam
etiam ipsa cogente ultima audere, multo et aetate et viribus validior, medium arripit
Servium elatumque e curia in inferiorem partem per gradus deiecit; inde ad cogendum
senatum in curiam rediit. Fit fuga regis apparitorum atque comitum: ipse prope exsanguis
cum sine regio comitatu domum se reciperet ab iis, qui missi ab Tarquinio fugientem
consecuti erant interficitur. Creditur, quia non abhorret a cetero scelere, admonitu
Tulliae id factum. Carpento certe, id quod satis constat, in forum invecta, nec reverita
coetum virorum, evocavit virum e curia regemque prima appellavit. A quo facessere iussa ex
tanto tumultu, cum se domum reciperet pervenissetque ad summum Cyprium vicum, ubi Dianium
nuper fuit, flectenti carpentium dextra in Urbium clivum ut in collem Esquiliarum
eveheretur, restitit pavidus atque inhibuit frenos is qui iumenta agebat, iacentemque
dominae Servium trucidatum ostendit. Foedum inhumanumque inde traditur scelus,
monumentoque locus est--Sceleratum vicum vocant--quo amens agitantibus furiis sororis ac
viri, Tullia per patris corpus carpentum egisse fertur, partemque sanguinis ac caedis
paternae cruento vehiculo, contaminata ipsa respersaque, tulisse ad penates suos virique
sui, quibus iratis malo regni principio similes propediem exitus sequerentur.
Ser. Tullius regnavit annos quattuor et quadraginta ita ut bono etiam
moderatoque succedenti regi difficilis aemulatio esset. Ceterum id quoque ad gloriam
accessit quod cum illo simul iusta ac legitima regna occiderunt. Id ipsum tam mite ac tam
moderatum imperium tamen, quia unius esset, deponere eum in animo habuisse quidam auctores
sunt, ni scelus intestinum liberandae patriae consilia agitanti intervenisset. |
| XLIX. Inde L. Tarquinius regnare
occepit, cui Superbo cognomen facta indiderunt, quia socerum gener sepultura prohibuit,
Romulum quoque insepultum perisse dictitans, primoresque patrum, quos Servi rebus favisse
credebat, interfecit; conscius deinde male quaerendi regni ab se ipso adversus se exemplum
capi posse, armatis corpus circumsaepsit; neque enim ad ius regni quicquam praeter vim
habebat, ut qui neque populi iussu neque auctoribus patribus regnaret. Eo accedebat ut in
caritate civium nihil spei reponenti metu regnum tutandum esset. Quem ut pluribus
incuteret, cognitiones capitalium rerum sine consiliis per se solus exercebat, perque eam
causam occidere, in exsilium agere, bonis multare poterat non suspectos modo aut invisos
sed unde nihil aliud quam praedam sperare posset. Praecipue ita patrum numero imminuto
statuit nullos in patres legere, quo contemptior paucitate ipsa ordo esset, minusque per
se nihil agi indignarentur. Hic enim regum primus traditum a prioribus morem de omnibus
senatum consulendi solvit, domesticis consiliis rem publicam administravit; bellum, pacem,
foedera, societates per se ipse, cum quibus voluit, iniussu populi ac senatus, fecit
diremitque. Latinorum sibi maxime gentem conciliabat, ut peregrinis quoque opibus tutior
inter cives esset, neque hospitia modo cum primoribus eorum, sed adfinitates quoque
iungebat. Octavio Mamilio Tusculano--is longe princeps Latini nominis erat, si famae
credimus, ab Ulixe deaque Circa oriundus--ei Mamilio filiam nuptum dat perque eas nuptias
multos sibi cognatos amicosque eius conciliat. |
| L. Iam magna Tarquini auctoritas inter
Latinorum proceres erat, cum in diem certam ut ad lucum Ferentinae conveniant indicit:
esse quae agere de rebus communibus velit. Conveniunt frequentes prima luce: ipse
Tarquinius diem quidem servavit, sed paulo ante quam sol occideret venit. Multa ibi toto
die in concilio variis iactata sermonibus erant. Turnus Herdonius ab Aricia ferociter in
absentem Tarquinium erat invectus: haud mirum esse Superbo inditum Romae cognomen--iam
enim ita clam quidem mussitantes, volgo tamen eum appellabant. An quicquam superbius esse
quam ludificari sic omne nomen Latinum? Principibus longe ab domo excitis, ipsum qui
concilium indixerit non adesse. Temptari profecto patientiam ut, si iugum acceperint,
obnoxios premat. Cui enim non apparere adfectare eum imperium in Latinos? Quod si sui bene
crediderint cives, aut si creditum illud et non raptum parricidio sit, credere et Latinos,
quamquam ne sic quidem alienigenae, debere; sin suos eius paeniteat, quippe qui alii super
alios trucidentur, exsulatum eant, bona amittant, quid spei melioris Latinis portendi? Si
se audiant, domum suam quemque inde abituros, neque magis observaturos diem concilii quam
ipse qui indixerit observet. Haec atque alia eodem pertinentia seditiosus facinerosusque
homo hisque artibus opes domi nactus cum maxime dissereret, intervenit Tarquinius. Is
finis orationi fuit; aversi omnes ad Tarquinium salutandum. Qui silentio facto monitus a
proximis ut purgaret se, quod id temporis venisset, disceptatorem ait se sumptum inter
patrem et filium, cura reconciliandi eos in gratiam moratum esse, et quia ea res exemisset
illum diem, postero die acturum quae constituisset. ne id quidem ab Turno tulisse tacitum
ferunt; dixisse enim nullam breviorem esse cognitionem quam inter patrem et filium,
paucisque transigi verbis posse: ni pareat patri, habiturum infortunium esse. |
