Capites 31-40
|
XXXI. Devictis Sabinis cum in magna
gloria magnisque opibus regnum Tulli ac tota res Romana esset, nuntiatum regi patribusque
est in monte Albano lapidibus pluvisse. Quod cum credi vix posset, missis ad id visendum
prodigium, in conspectu haud aliter quam cum grandinem venti glomeratam in terras agunt,
crebri cecidere caelo lapides. Visi etiam audire vocem ingentem ex summi cacuminis luco,
ut patrio ritu sacra Albani facerent, quae velut dis quoque simul cum patria relictis
oblivioni dederant, et aut Romana sacra susceperant aut fortunae, ut fit, obirati cultum
reliquerant deum. Romanis quoque ab eodem prodigio novendiale sacrum publice susceptum
est, seu voce caelesti ex Albano monte missa--nam id quoque traditur--seu haruspicum
monitu; mansit certe sollemne, ut quandoque idem prodigium nuntiaretur, feriae per novem
dies agerentur.
Haud ita multo post pestilentia laboratum est. Unde cum pigritia militandi
oreretur, nulla tamen ab armis quies dabatur a bellicoso rege, salubriora etiam credente
militiae quam domi iuvenum corpora esse, donec ipse quoque longinquo morbo est implicitus.
Tunc adeo fracti simul cum corpore sunt spiritus illi feroces, ut qui nihil ante ratus
esset minus regium quam sacris dedere animum, repente omnibus magnis parvisque
superstitionibus obnoxius degeret religionibusque etiam populum impleret. Vulgo iam
homines eum statum rerum qui sub Numa rege fuerat requirentes, unam opem aegris corporibus
relictam, si pax veniaque ab dis impetrata esset, credebant. Ipsum regem tradunt volventem
commentarios Numae, cum ibi quaedam occulta sollemnia sacrificia Iovi Elicio facta
invenisset, operatum iis sacris se abdidisse; sed non rite initum aut curatum id sacrum
esse, nec solum nullam ei oblatam caelestium speciem, sed ira Iovis sollicitati prava
religione fulmine ictum cum domo conflagrasse. Tullus magna gloria belli regnavit annos
duos et triginta. |
XXXII. Mortuo Tullo res, ut
institutum iam inde ab initio erat, ad patres redierat, hique interregem nominaverant. Quo
comitia habente Ancum Marcium regem populus creavit; patres fuere auctores. Numae Pompili
regis nepos, filia ortus, Ancus Marcius erat. Qui ut regnare coepit, et avitae gloriae
memor et quia proximum regnum, cetera egregium, ab una parte haud satis prosperum fuerat,
aut neglectis religionibus aut prave cultis, longe antiquissimum ratus sacra publica ut ab
Numa instituta erant facere, omnia ea ex commentariis regis pontificem in album relata
proponere in publico iubet. Inde et civibus otii cupidis et finitimis civitatibus facta
spes in avi mores atque instituta regem abiturum. Igitur Latini, cum quibus Tullo regnante
ictum foedus erat, sustulerant animos, et cum incursionem in agrum Romanum fecissent,
repetentibus res Romanis superbe responsum reddunt, desidem Romanum regem inter sacella et
aras acturum esse regnum rati. Medium erat in Anco ingenium, et Numae et Romuli memor; et
praeterquam quod avi regno magis necessariam fuisse pacem credebat cum in novo tum feroci
populo, etiam quod illi contigisset otium sine iniuria, id se haud facile habiturum;
temptari patientiam et temptatam contemni, temporaque esse Tullo regi aptiora quam Numae.
Ut tamen, quoniam Numa in pace religiones instituisset, a se bellicae caerimoniae
proderentur, nec gererentur solum sed etiam indicerentur bella aliquo ritu, ius ab antiqua
gente Aequicolis, quod nunc fetiales habent, descripsit quo res repetuntur.
Legatus ubi ad fines eorum venit unde res repetuntur, capite velato
filo--lanae velamen est--"Audi, Iuppiter," inquit, "audite,
fines"--cuiuscumque gentis sunt nominat;--"audiat fas. Ego sum publicus nuntius
populi Romani; iuste pieque legatus venio verbisque meis fides sit." Peragit deinde
postulata. Inde Iovem testem facit: "Si ego iniuste impieque illos homines illasque
res dedier mihi exposco, tum patriae compotem me numquam siris esse." Haec cum fines
suprascandit, haec quicumque ei primus vir obvius fuerit, haec portam ingrediens, haec
forum ingressus, paucis verbis carminis concipiendique iuris iurandi mutatis, peragit. Si
non deduntur quos exposcit diebus tribus et triginta--tot enim sollemnes sunt--peractis
bellum ita indict: "Audi, Iuppiter, et tu, Iane Quirine, dique omnes caelestes
vosque, terrestres, vosque, inferni, audite. Ego vos testor populum illum"--quicumque
est nominat--"iniustum esse neque ius persolvere. Sed de istis rebus in patria
maiores natu consulemus quo pacto ius nostrum adipiscamur." Tum nuntius Romam ad
consulendum redit. Confestim rex his ferme verbis patres consulebat: "Quarum rerum,
litium, causarum condixit pater patratus populi Romani Quiritium patri patrato Priscorum
Latinorum hominibusque Priscis Latinis, quas res nec dederunt nec solverunt nec fecereunt,
quas res dari, solvi, fieri oportuit, dic," inquit ei quem primum sententiam rogabat,
"quid censes?" Tum ille: "Puro pioque duello quaerendas censeo itaque
consentio consciscoque." Inde ordine alii rogabantur; quandoque pars maior eorum qui
aderant in eandem sententiam ibat, bellum erat consensum. Fieri solitum ut fetialis hastam
ferratam aut praeustam sanguineam ad fines eorum ferret et non minus tribus puberibus
praesentibus diceret: "Quod populi Priscorum Latinorum hominesque Prisci Latini
adversus populum Romanum Quiritium fecerunt, deliquerunt, quod populus Romanus Quiritium
bellum cum Prisicis Latinis iussit esse senatusque populi Romani Quiritium censuit,
consensit, conscivit, ut bellum cum Priscis Latinis fieret, ob eam rem ego populusque
Romanus populis Priscorum Latinorum hominibusque Priscis Latinis bellum indico
facioque." Id ubi dixisset, hastam in fines eorum emittebat. Hoc tum modo ab Latinis
repetitae res ac bellum indictum, moremque eum posteri acceperunt. |
XXXIII. Ancus demandata cura
sacrorum flaminibus sacerdotibusque aliis, exercitu novo conscripto profectus, Politorium,
urbem Latinorum, vi cepit, secutusque morem regum priorum, qui rem Romanam auxerant
hostibus in civitatem accipiendis, multitudinem omnem Romam traduxit, et cum circa
Palatium, sedem veterum Romanorum, Sabini Capitolium atque arcem, Caelium montem Albani
implessent, Aventinum novae multitudini datum. Additi eodem haud ita multo post, Tellenis
Ficanaque captis, novi cives. Politorium inde rursus bello repetitum, quod vacuum
occupaverant Prisci Latini; eaque causa diruendae urbis eius fuit Romanis, ne hostium
semper receptaculum esset. Postremo omni bello Latino Medulliam compulso aliquamdiu ibi
Marte incerto, varia victoria pugnatum est; nam et urbs tuta munitionibus praesidioque
firmata valido erat, et castris in aperto positis aliquotiens exercitus Latinus comminus
cum Romanis signa contulerat. Ad ultimum omnibus copiis conisus Ancus acie primum vincit;
inde ingenti praeda potens Romam redit, tum quoque multis milibus Latinorum in civitatem
acceptis, quibus, ut iungeretur Palatio Aventinum, ad Murciae datae sedes. Ianiculum
quoque adiectum, non inopia loci, sed ne quando ea arx hostium esset. Id non muniri solum
sed etiam ob commoditatem itineris ponte sublicio, tum primum in Tiberi facto, coniungi
urbi placuit. Quiritium quoque fossa, haud parvum munimentum a planioribus aditu locis,
Anci regis opus est.
Ingenti incremento rebus auctis cum in tanta multitudine hominum, discrimine
recte an perperam facti confuso, facinora clandestina fierent, carcer ad terrorem
increscentis audaciae media urbe inminens foro aedificatur. Nec urbs tantum hoc rege
crevit, sed etiam ager finesque. Silva Maesia Veientibus adempta usque ad mare imperium
prolatum et in ore Tiberis Ostia urbs condita, salinae circa factae, egregieque rebus
bello gestis aedis Iovis Feretri amplificata. |
| XXXIV. Anco regnante Lucumo, vir
impiger ac divitiis potens, Romam commigravit, cupidine maxime ac spe magni honoris, cuius
adipiscendi Tarquiniis--nam ibi quoque peregrina stirpe oriundus erat--facultas non
fuerat. Demarati Corinthii filius erat, qui ob seditiones domo profugus cum Tarquiniis
forte consedisset, uxore ibi ducta duos filios genuit. Nomina his Lucumo atque Arruns
fuerunt. Lucumo superfuit patri bonorum omnium heres: Arruns prior quam pater moritur
uxore gravida relicta. Nec diu manet superstes filio pater; qui cum, ignorans nurum
ventrem ferre, immemor in testando nepotis decessisset, puero post avi mortem in nullam
sortem bonorum nato ab inopia Egerio inditum nomen. Lucumoni contra omnium herendi bonorum
cum divitiae iam animos facerent, auxit ducta in matrimonium Tanaquil summo loco nata, et
quae haud facile iis in quibus nata erat humiliora sineret ea quo innupsisset.
Spernentibus Etruscis Lucumonem exsule advena ortum, ferre indignitatem non potuit
oblitaque ingenitae erga patriam caritatis, dummodo virum honoratum videret, consilium
migrandi ab Tarquiniis cepit. Roma est ad id potissima visa: in novo populo, ubi omnis
repentina atque ex virtute nobilitas sit, futurum locum forti ac strenuo viro; regnasse
Tatium Sabinum, arcessitum in regnum Numam a Curibus, et Ancum Sabina matre ortum
nobilemque una imagine Numae esse. Facile persuadet ut cupido honorum et cui Tarquinii
materna tantum patria esset. Sublatis itaque rebus amigrant Romam. Ad Ianiculum forte
ventum erat. Ibi ei carpento sedenti cum uxore aquila suspensis demissa leniter alis
pilleum aufert, superque carpentum cum magno clangore volitans, rursus velut ministerio
divinitus missa capiti apte reponit; inde sublimis abiit. Accepisse id augurium laeta
dicitur Tanaquil, perita, ut volgo Etrusci, caelestium prodigiorum mulier. Excelsa et alta
sperare conplexa virum iubet: eam alitem, ea regione caeli et eius dei nuntiam venisse,
circa summum culmen hominis auspicium fecisse, levasse humano superpositum capiti decus,
ut divinitus eidem redderet. Has spes cogitationesque secum portantes urbem ingressi sunt,
domicilioque ibi comparato L. Tarquinium Priscum edidere nomen. Romanis conspicuum eum
novitas divitaeque faciebant; et ipse fortunam benigno adloquio, comitate invitandi
beneficiisque quos poterat sibi conciliando adiuvabat, donec in regiam quoque de eo fama
perlata est. Notitiamque eam brevi apud regem liberaliter dextereque obeundo officia in
familiaris amicitiae adduxerat iura, ut publicis pariter ac privatis consiliis bello
domique interesset et per omnia expertus postremo tutor etiam liberis regis testamento
institueretur. |
XXXV. Regnavit Ancus annos quattuor
et viginti, cuilibet superiorum regum bellis pacisque et artibus et gloria par. Iam filii
prope puberem aetatem erant. Eo magis Tarquinius instare ut quam primum comitia regi
creando fierent; quibus indictis sub tempus pueros venatum ablegavit. Isque primus et
petisse ambitiose regnum et orationem dicitur habuisse ad conciliandos plebis animos
compositam: se non rem novam petere, quippe qui non primus, quod quisquam indignari
mirarive posset, sed tertius Romae peregrinus regnum adfectet; et Tatium non ex peregrino
solum, sed etiam ex hoste regem factum, et Numam ignarum urbis non petentem in regnum
ultro accitum: se, ex quo sui potens fuerit, Romam cum coniuge ac fortunis omnibus
commigrasse; maiorem partem aetatis eius qua civilibus officiis fungantur homines, Romae
se quam in vetere patria vixisse; domi militiaeque sub haud paenitendo magistro, ipso Anco
rege, Romana se iura, Romanos ritus didicisse; obsequio et observantia in regem cum
omnibus, benignitate erga alios cum rege ipso certasse. Haec eum haud falsa memorantem
ingenti consensu populus Romanus regnare iussit. Ergo virum cetera egregium secuta quam in
petendo habuerat etiam regnantem ambitio est; nec minus regni sui firmandi quam augendae
rei publicae memor centum in patres legit, qui deinde minorum gentium sunt appellati,
factio haud dubia regis, cuius beneficio in curiam venerant.
Bellum primum cum Latinis gessit, et oppidum ibi Apiolas vi cepit, praedaque
inde maiore quam quanta belli fama fuerat revecta, Iudos opulentius instructiusque quam
priores reges fecit. Tum primum circo qui nunc maximum dicitur designatus locus est. Loca
divisa patribus equitibusque ubi spectacula sibi quisque facerent; fori appellati.
Spectavere furcis duodenos ab terra spectacula alta sustinentibus pedes. Ludicrum fuit
equi pugilesque, ex Etruria maxime acciti. Sollemnes deinde annui mansere ludi, Romani
magnique varie appellati. Ab eodem rege et circa forum privatis aedificanda divisa sunt
loca; porticus tabernaeque factae. |
| XXXVI. Muro quoque lapideo circumdare
urbem parabat, cum Sabinum bellum coeptis intervenit. Adeoque ea subita res fuit, ut prius
Anienem transirent hostes quam obviam ire ac prohibere exercitus Romanus posset. Itaque
trepidatum Romae est, et primo dubia victoria magna utrimque caede pugnatum est. Reductis
deinde in castra hostium copiis datoque spatio Romanis ad comparandum de integro bellum,
Tarquinius, equitem maxime suis deesse viribus ratus, ad Ramnes, Titienses, Luceres, quas
centurias Romulus scripserat, addere alias constituit suoque insignes relinquere nomine.
Id quia inaugurato Romulus fecerat, negare Attus Navius, inclitus ea tempestate augur,
neque mutari neque novum constitui, nisi aves addixissent, posse. Ex eo ira regi mota,
eludensque artem, ut ferunt, "Age dum," inquit, "divine tu, inaugura
fierine possit, quod nunc ego mente concipio." Cum ille augurio rem expertus profecto
futuram dixisset, "Atqui hoc animo agitavi," inquit, "te novacula cotem
discissurum; cape haec et perage quod aves tuae fieri posse portendunt." Tum illum
haud cunctanter discidisse cotem ferunt. Status Atti capite velato, quo in loco res acta
est, in comitio in gradibus ipsis ad laevam curiae fuit; cotem quoque eodem loco sitam
fuisse memorant, ut esset ad posteros miraculi eius monumentum. Auguriis certe
sacerdotioque augurum tantus honos accessit ut nihil belli domique postea nisi auspicato
gereretur, concilia populi, exercitus vocati, summa rerum, ubi aves non admisissent,
dirimerentur. Neque tum Tarquinius de equitum centuriis quicquam mutavit; numero alterum
tantum adiecit, ut mille et octingenti equites in tribus centuriis essent. Posteriores
modo sub iisdem nominibus, qui additi erant, appellati sunt; quas nunc, quia geminatae
sunt, sex vocant centurias. |
| XXXVII. Hac parte copiarum aucta
iterum cum Sabinis confligitur. Sed Praeterquam quod viribus creverat Romanus exercitus,
ex occulto etiam additur dolus, missis qui magnam vim lignorum, in Anienis ripa iacentem,
ardentem in flumen conicerent; ventoque iuvante accensa ligna et pleraque ratibus inpacta
sublicisque cum haererent, pontem incendunt. Ea quoque res in pugna terrorem attulit
Sabinis, et fusis eadem fugam impedit; multique mortales, cum hostem effugissent, in
flumine ipso periere; quorum fluitantia arma ad urbem cognita in Tiberi prius paene quam
nuntiari posset insignem victoriam fecere. Eo proelio praecipua equitum gloria fuit;
utrimque ab cornibus positos, cum iam pelleretur media peditum suorum acies, ita
incurrisse ab lateribus ferunt, ut non sisterent modo Sabinas legiones ferociter instantes
cedentibus, sed subito in fugam averterent. Montes effuso cursu Sabini petebant, et pauci
tenuere; maxima pars, ut ante dictum est, ab equitibus in flumen acti sunt. Tarquinius
instandum perterritis ratus, praeda captivisque Romam missis, spoliis hostium--id votum
Volcano erat--ingenti cumulo accensis, pergit porro in agrum Sabinum exercitum inducere;
et quamquam male gesta res erat nec gesturos melius sperare poterant, tamen, quia
consulendi res non dabat spatium, ire obviam Sabini tumultuario milite; iterumque ibi fusi
perditis iam prope rebus pacem petiere. |
XXXVIII. Collatia et quidquid citra
Collatiam agri erat Sabinis ademptum; Egerius--fratris hic filius erat regis--Collatiae in
praesidio relictus. Deditosque Collatinos ita accipio eamque deditionis formulam esse; rex
interrogavit: "Estisne vos legati oratoresque missi a populo Collatino, ut vos
populumque Collatinum dederetis?" "Sumus." "Estne populus Collatinus
in sua potestate?" "Est." "Deditisne vos populumque Collatinum, urbem,
agros, aquam, terminos, delubra, utensilia, divina humanaque omnia in meam populique
Romani dicionem?" "Dedimus." "At ego recipio." Bello Sabino
perfecto Tarquinius triumphans Romam redit. Inde Priscis Latinis bellum fecit. Ubi nusquam
ad universae rei dimicationem ventum est, ad singula oppida circumferendo arma omne nomen
Latinum domuit. Corniculum, Ficulea Vetus, Cameria, Crustumerium, Ameriola, Medullia,
Nomentum--haec de Priscis Latinis aut qui ad Latinos defecerant capta oppida. Pax deinde
est facta.
Maiore inde animo pacis opera incohata quam quanta mole gesserat bella, ut
non quietior populus domi esset quam militiae fuisset; nam et muro lapideo, cuius exordium
operis Sabino bello turbatum erat, urbem qua nondum munierat cingere parat, et infima
urbis loca circa forum aliasque interiectas collibus convalles, quia ex planis locis haud
facile evehebant aquas, cloacis fastigio in Tiberim ductis siccat, et aream ad aedem in
Capitolio Iovis, quam voverat bello Sabino, iam praesagiente animo futuram olim
amplitudinem loci occupat fundamentis. |
| XXXIX. Eo tempore in regia prodigium
visu eventuque mirabile fuit. Puero dormienti, cui Servio Tullio fuit nomen, caput arsisse
ferunt multorum in conspectu. Plurimo igitur clamore inde ad tantae rei miraculum orto
excitos reges, et cum quidam familiarium aquam ad restinguendum ferret, ab regina
retentum, sedatoque eam tumultu moveri vetuisse puerum donec sua sponte experrectus esset.
Mox cum somno et flammam abisse. Tum abducto in secretum viro Tanaquil, "Viden tu
puerum hunc," inquit, "quem tam humili cultu educamus? Scire licet hunc lumen
quondam rebus nostris dubiis futurum praesidiumque regiae adflictae; proinde materiam
ingetis publice privatimque decoris omni indulgentia nostra nutriamus." Inde puerum
liberum loco coeptum haberi, erudirique artisbus, quibus ingenia ad magnae fortunae cultum
excitantur. Evenit facile quod dis cordi esset. Iuvenis evasit vere indolis regiae, nec,
cum quaereretur gener Tarquinio, quisquam Romanae iuventutis ulla arte conferri potuit,
filiamque ei suam rex despondit. Hic quacumque de cause tantus illi honos habitus credere
prohibet serva natum eum parvumque ipsum servisse. Eorum magis sententiae sum qui
Corniculo capto Ser. Tulli, qui princeps in illa urbe fuerat, gravidam viro occiso uxorem,
cum inter reliquas captivas cognita esset, ob unicam nobilitatem ab regina Romana
prohibitam ferunt servitio partum Romae edidisse Prisci Tarquini in domo; inde tanto
benficio et inter mulieris familiaritatem auctam et puerum, ut in domo a parvo eductum, in
caritate atque honore fuisse; fortunam matris, quod capta patria in hostium manus venerit,
ut serva natus crederetur fecisse. |
| XL. Duodequadragesimo ferme anno, ex quo
regnare coeperat Tarquinius, non apud regem modo sed apud patres plebemque longe maximo
honore Ser. Tullius erat. Tum Anci filii duo, etsi antea semper pro indignissimo habuerant
se patrio regno tutoris fraude pulsos, regnare Romae advenam non modo vicinae, sed ne
Italicae quidem stirpis, tum impensius iis indignitas crescere, si ne ab Tarquinio quidem
ad se rediret regnum, sed praeceps inde porro ad servitia caderet, ut in eadem civitate
post centesimum fere annum quod Romulus, deo prognatus deus ipse, tenuerit regnum donec in
terris fuerit, id servus serva natus possideat. Cum commune Romani nominis tum praecipue
id domus suae dedecus fore, si Anci regis virili stirpe salva non modo advenis, sed servis
etiam regnum Romae pateret. Ferro igitur eam arcere contumeliam statuunt. Sed et iniuriae
dolor in Tarquinium ipsum magis quam in Servium eos stimulabat, et quia gravior ultor
caedis, si superesset, rex futurus erat quam privatus, tum Servio occiso quemcumque alium
generum delegisset eundem regni heredem facturus videbatur, ob haec ipsi regi insidiae
parantur. Ex pastoribus duo ferocissimi delecti ad facinus, quibus consueti erant uterque
agrestibus ferramentis, in vestibulo regiae quam potuere tumultuosissime specie rixae in
se omnes apparitores regios convertunt; inde, cum ambo regem appellarent clamorque eorum
penitus in regiam pervenisset, vocati ad regem pergunt. Primo uterque vociferari et
certatim alter alteri obstrepere; coerciti ab lictore et iussi in vicem dicere tandem
obloqui desistunt; unus rem ex composito orditur. Dum intentus in eum se rex totus
averteret, alter elatam securim in caput deiecit, relictoque in volnere telo ambo se foras
eiciunt. |
