Capites 11-20
|
XI. Dum ea ibi Romani gerunt,
Antemnatium exercitus per occasionem ac solitudinem hostiliter in fines Romanos
incursionem facit. Raptim et ad hos Romana legio ducta palatos in agris oppressit. Fusi
igitur primo impetu et clamore hostes; oppidum captum; duplicique victoria ovantem Romulum
Hersilia coniunx precibus raptarum fatigata orat ut parentibus earum det veniam et in
civitatem accipiat; ita rem coalescere concordia posse. Facile impetratum. Inde contra
Crustuminos profectus bellum inferentes. Ibi minus etiam, quod alienis cladibus ceciderant
animi, certaminis fuit. Utroque coloniae missae; plures inventi qui propter ubertatem
terrae in Crustuminum nomina darent. Et Romam inde frequenter migratum est, a parentibus
maxime ac propinquis raptarum.
Novissimum ab Sabinis bellum ortum, multoque id maximum fuit; nihil enim per
iram aut cupiditatem actum est, nec ostenderunt bellum prius quam intulerunt. Consilio
etiam additus dolus. Sp. Tarpeius Romanae praeerat arci. Huius filiam virginem auro
corrumpit Tatius ut armatos in arcem accipiat; aquam forte ea tum sacris extra moenia
petitum ierat. Accepti obrutam armis necavere, seu ut vi capta potius arx videretur, seu
prodendi exempli causa, ne quid usquam fidum proditori esset. Additur fabula, quod vulgo
Sabini aureas armillas magni ponderis bracchio laevo gemmatosque magna specie anulos
habuerint, pepigisse eam quod in sinistris manibus haberent; eo scuta illi pro aureis
donis congenta. Sunt qui eam ex pacto tradendi quod in sinistris manibus esset derecto
arma petisse dicant, et fraude visam agere, sua ipsam peremptam mercede. |
| XII. Tenuere tamen arcem Sabini, atque
inde postero die, cum Romanus exercitus instructus quod inter Palatinum Capitolinumque
collem campi est complesset, non prius descenderunt in aequum quam ira et cupiditate
reciperandae arcis stimulante animos in adversum Romani subiere. Principes utrimque pugnam
ciebant ab Sabinis Mettius Curtius, ab Romanis Hostius Hostilius. Hic rem Romanam iniquo
loco ad prima signa animo atque audacia sustinebat. Ut Hostius cecidit, confestim Romana
inclinatur acies fusaque est ad veterem portam Palatii. Romulus et ipse turba fugientium
actus arma ad caelum tollens, "Iuppiter, tuis" inquit, "iussus avibus hic
in Palatio prima urbi fundamenta ieci. Arcem iam scelere emptam Sabini habent; inde huc
armati superata media valle tendunt; at tu, pater deum hominumque, hinc saltem arce
hostes, deme terrorem Romanis fugamque foedam siste! Hic ego tibi templum Statori Iovi,
quod monumentum sit posteris tua praesenti ope servatam urbem esse, voveo." Haec
Precatus, veluti sensisset auditas preces, "Hinc" inquit, "Romani, Iuppiter
optimus maximus resistere atque iterare pugnam iubet." Restitere Romani tamquam
caelesti voce iussi: ipse ad primores Romulus provolat. Mettius Curtius ab Sabinis
princeps ab arce decucurrerat et effusos egerat Romanos, toto quantum foro spatium est.
Nec procul iam a porta Palati erat clamitans, "Vicimus perfidos hospites, imbelles
hostes; iam sciunt longe aliud esse virgines rapere, aliud pugnare cum viris." In eum
haec gloriantem cum globo ferocissimorum iuvenum Romulus impetum facit. Ex equo tum forte
Mettius pugnabat; eo pelli facilius fuit. Pulsum Romani persequuntur; et alia Romana acies
audacia regis accensa fundit Sabinos. Mettius in paludem sese strepitu sequentium
trepidante equo coniecit; averteratque ea res etiam Sabinos tanti periculo viri. Et ille
quidem adnuentibus ac vocantibus suis favore multorum addito animo evadit: Romani
Sabinique in media convalle duorum montium redintegrant proelium. Sed res Romana erat
superior. |
XIII. Tum Sabinae mulieres, quarum ex
iniuria bellum ortum erat, crinibus passis scissaque veste victo malis muliebri pavore,
ausae se inter tela volantia inferre, ex transverso impetu facto dirimere infestas acies,
dirimere iras, hinc patres hinc viros orantes ne se sanguine nefando soceri generique
respergerent, ne parricidio macularent partus suos, nepotum illi, hi liberum progeniem.
"Si adfinitatis inter vos, si conubii piget, in nos vertite iras; nos causa belli,
nos volnerum ac caedium viris ac parentibus sumus; melius peribimus quam sine alteris
vestrum viduae aut orbae vivemus." Movet res cum multitudinem tum duces; silentium et
repentina fit quies; inde ad foedus faciendum duces prodeunt; nec pacem modo, sed
civitatem unam ex duabus faciunt. Regnum consociant: imperium omne conferunt Romam. Ita
geminata urbe, ut Sabinis tamen aliquid daretur, Quirites a Curibus appellati. Monumentum
eius pugnae, ubi primum ex profunda emersus palude equus Curtium in vado statuit, Curtium
lacum appellarunt.
Ex bello tam tristi laeta repente pax cariores Sabinas viris ac parentibus et
ante omnes Romulo ipsi fecit. Itaque cum populum in curias triginta divideret, nomina
earum curiis inposuit. Id non traditur, cum haud dubie aliquanto numerus maior hoc
mulierum fuerit, aetate an dignitatibus suis virorumve an sorte lectae sint quae nomina
curiis darent. Eodem tempore et centuriae tres equitum conscriptae sunt. Ramnenses ab
Romulo, ab T. Tatio Titienses appellati, Lucerum nominis et originis causa incerta est.
Inde non modo commune, sed concors etiam regnum duobus regibus fuit. |
XIV. Post aliquot annos propinqui
regis Tatii legatos Laurentium pulsant, cumque Laurentes iure gentium agerent, apud Tatium
gratia suorum et preces plus poterant. Igitur illorum poenam in se vertit; nam Lavinii,
cum ad sollemne sacrificium eo venisset, concursu facto interficitur. Eam rem minus aegre
quam dignum erat tulisse Romulum ferunt, seu ob infidam societatem regni, seu quia haud
iniuria caesum credebat. Itaque bello quidem abstinuit; ut tamen expiarentur legatorum
iniuriae regisque caedes, foedus inter Romam Laviniumque urbes renovatum est.
Et cum his quidem insperata pax erat: aliud multo propius atque in ipsis
prope portis bellum ortum. Fidenates nimis vicinas prope se convalescere opes rati,
priusquam tantum roboris esset quantum futurum apparebat, occupant bellum facere.
Iuventute armata immissa vastatur agri quod inter urbem ac Fidenas est. Inde ad laevam
versi, quia dextra Tiberis arcebat, cum magna trepidatione agrestium populantur;
tumultusque repens ex agris in urbem inlatus pro nuntio fuit. Excitus Romulus--neque enim
dilationem pati tam vicinum bellum poterat--exercitum educit, castra a Fidenis mille
passuum locat. Ibi modico praesidio relicto egressus omnibus copiis partem militum locis
circa densa virgulta obscuris subsidere in insidiis iussit; cum parte maiore atque omni
equitatu profectus, id quod quaerebat, tumultuoso et minaci genere pugnae, adequitando
ipsis prope portis hostem excivit. Fugae quoque, quae simulanda erat, eadem equestris
pugna causam minus mirabilem dedit. Et cum, velut inter pugnae fugaeque consilium
trepidante equitatu, pedes quoque referret gradum, plenis repente portis effusi hostes
impulsa Romana acie studio instandi sequendique trahuntur ad locum insidiarum. Inde subito
exorti Romani transversam invadunt hostium aciem; addunt pavorem mota e castris signa
eorum qui in praesidio relicti fuerant; ita multiplici terrore perculsi Fidenates prius
paene quam Romulus quique avehi cum eo visi erant circumagerent frenis equos, terga
vertunt; multoque effusius, quippe vera fuga, qui simulantes paulo ante secuti erant,
oppidum repetebant. Non tamen eripuere se hosti: haerens in tergo Romanus, priusquam fores
portarum obicerentur, velut agmine uno inrumpit. |
XV. Belli Fidenatis contagione
inritati Veientium animi et consanguinitate--nam Fidenates quoque Etrusci fuerunt--et quod
ipsa propinquitas loci, si Romana arma omnibus infesta finitimis essent, stimulabat. In
fines Romanos excucurrerunt populabundi magis quam iusti more belli. Itaque non castris
positis, non exspectato hostium exercitu raptam ex agris praedam portantes Veios rediere.
Romanus contra, postquam hostem in agris non invenit, dimicationi ultimae instructus
intentusque Tiberim transit. Quem postquam castra ponere et ad urbem accessurum Veientes
audivere, obviam egressi, ut potius acie decernerent quam inclusi de tectis moenibusque
dimicarent. Ibi viribus nulla arte adiutis tantum veterani robore exercitus rex Romanus
vicit, persecutusque fusos ad moenia hostes urbe valida muris ac situ ipso munita
abstinuit: agros rediens vastat, ulciscendi magis quam praedae studio. Eaque clade haud
minus quam adversa pugna subacti Veientes pacem petitum oratores Romam mittunt. Agri parte
multatis in centum annos indutiae datae.
Haec ferme Romulo regnante domi militiaeque gesta, quorum nihil absonum fidei
divinae originis divinitatisque post mortem creditae fuit, non animus in regno avito
reciperando, non condendae urbis consilium, non bello ac pace firmandae. Ab illo enim
profecto viribus datis tantum valuit ut in quadraginta deinde annos tutam pacem haberet.
Multitudini tamen gratior fuit quam patribus, longe ante alios acceptissimus militum
animis; trecentosque armatos ad custodiam corporis, quos Celeres appellavit, non in bello
solum sed etiam in pace habuit. |
| XVI. His inmortalibus editis operibus
cum ad exercitum recensendum contionem in campo ad Caprae paludem haberet, subito coorta
tempestas cum magno fragore tonitribusque tam denso regem operuit nimbo ut conspectum eius
contioni abstulerit; nec deinde in terris Romulus fuit. Romana pubes sedato tandem pavore,
postquam ex tam turbido die serena et tranquilla lux rediit, ubi vacuam sedem regiam
vidit, etsi satis credebat patribus, qui proximi steterant, sublimem raptum procella,
tamen velut orbitatis metu icta maestum aliquamdiu silentium obtinuit. Deinde a paucis
initio facto deum deo natum, regem parentemque urbis Romanae salvere universi Romulum
iubent; pacem precibus exposcunt, uti volens propitius suam semper sospitet progeniem.
Fuisse credo tum quoque aliquos qui discerptum regem patrum manibus taciti arguerent;
manavit enim haec quoque sed perobscura fama; illam alteram admiratio viri et pavor
praesens nobilitavit. Et consilio etiam unius hominis addita rei dicitur fides. Namque
Proculus Iulius, sollicita civitate desiderio regis et infensa patribus, gravis, ut
traditur, quamvis magnae rei auctor, in contionem prodit. "Romulus" inquit,
"Quirites, parens urbis huius, prima hodierna luce caelo repente delapsus se mihi
obvium dedit. Cum perfusus horrore venerabundus adstitissem, petens precibus ut contra
intueri fas esset, 'Abi, nuntia,' inquit 'Romanis caelestes ita velle ut mea Roma caput
orbis terrarum sit; proinde rem militarem colant, sciantque et ita posteris tradant nullas
opes humanas armis Romanis resistere posse.' Haec," inquit, "locutus sublimis
abiit." Mirum quantum illi viro nuntianti haec fides fuerit, quamque desiderium
Romuli apud plebem exercitumque facta fide inmortalitatis lenitum sit. |
| XVII. Patrum interim animos certamen
regni ac cupido versabat. Necdum ad singulos, quia nemo magnopere eminebat in novo populo,
pervenerat: factionibus inter ordines certabatur. Oriundi ab Sabinis, ne, quia post Tati
mortem ab sua parte non erat regnatum, in societate aequa possessionem imperii amitterent,
sui corporis creari regem volebant; Romani veteres peregrinum regem aspernabantur. In
variis voluntatibus regnari tamen omnes volebant libertatis dulcedine nondum experta.
Timor deinde patres incessit, ne civitatem sine imperio, exercitum sine duce multarum
circa civitatium inritatis animis vis aliqua externa adoriretur. Et esse igitur aliquod
caput placebat, et nemo alteri concedere in animum inducebat. Ita rem inter se centum
patres, decem decuriis factis singulisque in singulas decurias creatis qui summae rerum
praeessent, consociant. Decem imperitabant: unus cum insignibus imperii et lictoribus
erat; quinque dierum spatio finiebatur imperium ac per omnes in orbem ibat; annuumque
intervallum regni fuit. Id ab re, quod nunc quoque tenet nomen, interregnum appellatum.
Fremere deinde plebs multiplicatam servitutem, centum pro uno dominos factos; nec ultra
nisi regem et ab ipsis creatum videbantur passuri. Cum sensissent ea moveri patres,
offerendum ultro rati quod amissuri erant, ita gratiam ineunt summa potestate populo
permissa ut non plus darent iuris quam retinerent. Decreverunt enim ut cum populus regem
iussisset, id sic ratum esset, si patres auctores fierent. Hodie quoque in legibus
magistratibusque rogandis usurpatur idem ius vi adempta; priusquam populus suffragium
ineat, in incertum comitiorum eventum patres auctores fiunt. Tum interrex contione
advocata, "Quod bonum, faustum felixque sit" inquit, "Quirites, regem
create; ita patribus visum est. Patres deinde, si dignum qui secundus ab Romulo numeretur
crearitis, auctores fient." Adeo id gratum plebi fuit ut, ne victi beneficio
viderentur, id modo sciscerent iuberentque, ut senatus decerneret qui Romae regnaret. |
| XVIII. Inclita iustitia religioque ea
tempestate Numae Pompili erat. Curibus Sabinis habitabat, consultissimus vir, ut in illa
quisquam esse aetate poterat, omnis divini atque humani iuris. Auctorem doctrinae eius,
quia non exstat alius, falso Samium Pythagoram edunt, quem Servio Tullio regnante Romae,
centum amplius post annos, in ultima Italiae ora circa Metapontum Heracleamque et Crotona
iuvenum aemulantium studia coetus habuisse constat. Ex quibus locis, etsi eiusdem aetatis
fuisset, quae fama in Sabinos? Aut quo linguae commercio quemquam ad cupiditatem discendi
excivisset? Quove praesidio unus per tot gentes dissonas sermone moribusque pervenisset?
Suopte igitur ingenio temperatum animum virtutibus fuisse opinor magis instructumque non
tam peregrinis artibus quam disciplina tetrica ac tristi veterum Sabinorum, quo genere
nullum quondam incorruptius fuit. Audito nomine Numae patres Romani, quamquam inclinari
opes ad Sabinos rege inde sumpto videbantur, tamen neque se quisquam nec factionis suae
alium nec denique patrum aut civium quemquam praeferre illi viro ausi ad unum omnes Numae
Pompilio regnum deferendum decernunt. Accitus, sicut Romulus augurato urbe condenda regnum
adeptus est, de se quoque deos consuli iussit. Inde ab augure, cui deinde honoris ergo
publicum id perpetuumque sacerdotium fuit, deductus in arcem in lapide ad meridiem versus
consedit. Augur ad laevam eius capite velato sedem cepit, dextra manu baculum sine nodo
aduncum tenens, quem lituum appellarunt. Inde ubi prospectu in urbem agrumque capto deos
precatus regiones ab oriente ad occasum determinavit, dextras ad meridiem partes, laevas
ad septentrionem esse dixit; signum contra, quoad ongissime conspectum oculi ferebant,
animo finivit; tum lituo in laevam manum translato dextra in caput Numae imposita ita
precatus est, "Iuppiter pater, si est fas hunc Numam Pompilium, cuius ego caput
teneo, regem Romae esse, uti tu signa nobis certa adclarassis inter eos fines quos
feci." Tum peregit verbis auspicia quae mitti vellet. Quibus missis declaratus rex
Numa de templo descendit. |
XIX. Qui regno ita potitus urbem
novam, conditam vi et armis, iure eam legibusque ac moribus de integro condere parat.
Quibus cum inter bella adsuescere videret non posse, quippe efferari militia animos,
mitigandum ferocem populum armorum desuetudine ratus, Ianum ad infimum Argiletum indicem
pacis bellique fecit, apertus ut in armis esse civitatem, clausus pacatos circa omnes
populos significaret. Bis deinde post Numae regnum clausus fuit, semel T. Manlio consule
post Punicum primum perfectum bellum, iterum, quod nostrae aetati di dederunt ut
videremus, post bellum Actiacum ab imperatore Caesare Augusto pace terra marique parta.
Clauso eo cum omnium circa finitimorum societate ac foederibus iunxisset animos, positis
externorum periculorum curis ne luxuriarent otio animi, quos metus hostium disciplinaque
militaris continuerat, omnium primum, rem ad multitudinem imperitam et illis saeculis
rudem efficacissimam, deorum metum iniciendum ratus est. Qui cum descendere ad animos sine
aliquo commento miraculi non posset, simulat sibi cum dea Egeria congressus nocturnos
esse; eius se monitu, quae acceptissima diis essent sacra instituere, sacerdotes suos
cuique deorum praeficere.
Atque omnium primum ad cursus lunae in duodecim menses discribit annum; quem,
quia tricenos dies singulis mensibus luna non explet, desuntque undecim dies solido anno
qui solstitiali circumagitur orbe, intercalariis mensibus interponendis ita dispensavit,
ut vicesimo anno ad metam eandem solis unde orsi essent, plenis omnium annorum spatiis,
dies congruerent. Idem nefastos dies fastosque fecit, quia aliquando nihil cum populo agi
utile futurum erat. |
| XX. Tum sacerdotibus creandis animum
adiecit, quamquam ipse plurima sacra obibat, ea maxime quae nunc ad Dialem flaminem
pertinent. Sed quia in civitate bellicosa plures Romuli quam Numae similes reges putabat
fore iturosque ipsos ad bella, ne sacra regiae vicis desererentur, flaminem Iovi adsiduum
sacerdotem creavit insignique eum veste et curuli regia sella adornavit. Huic duos
flamines adiecit, Marti unum, alterum Quirino; virginesque Vestae legit, Alba oriundum
sacerdotium et genti conditoris haud alienum. Iis, ut adsiduae templi antistites essent,
stipendium de publico statuit, virginitate aliisque caerimoniis venerabiles ac sanctas
fecit. Salios item duodecim Marti Gradivo legit tunicae- que pictae insigne dedit et super
tunicam aeneum pectori tegumen caelestiaque arma, quae ancilia appellantur, ferre ac per
urbem ire canentes carmina cum tripudiis sollemnique saltatu iussit. Pontificem deinde
Numam Marcium Marci filium ex patribus legit eique sacra omnia exscripta exsignataque
attribuit, quibus hostiis, quibus diebus, ad quae templa sacra fierent atque unde in eos
sumptus pecunia erogaretur. Cetera quoque omnia publica privataque sacra pontificis scitis
subiecit, ut esset quo consultum plebes veniret, ne quid divini iuris neglegendo patrios
ritus peregrinosque adsciscendo turbaretur; nec caelestes modo caerimonias, sed iusta
quoque funebria placandosque manes ut idem pontifex edoceret, quaeque prodigia fulminibus
aliove quo visu missa susciperentur atque curarentur. Ad ea elicienda ex mentibus divinis
Iovi Elicio aram in Aventino dicavit deumque consuluit auguriis, quae suscipienda essent. |
