Praefatio; Capites 1-10
|
| Praefatio Facturusne
operae pretium sim, si a primordio urbis res populi Romani perscripserim, nec satis scio,
nec, si sciam, dicere ausim, quippe qui cum veterem tum volgatam esse rem videam, dum novi
semper scriptores aut in rebus certius aliquid allaturos se aut scribendi arte rudem
vetustatem superaturos credunt. Utcumque erit, iuvabit tamen rerum gestarum memoriae
principis terrarum populi pro virili parte et ipsum consuluisse; et si in tanta scriptorum
turba mea fama in obscuro sit, nobilitate ac magnitudine eorum me qui nomini officient meo
consoler. Res est praeterea et immensi operis, ut quae supra septingentesimum annum
repetatur, et quae ab exiguis profecta initiis eo creverit ut iam magnitudine laboret sua;
et legentium plerisque haud dubito quin primae origines proximaque originibus minus
praebitura voluptatis sint, festinantibus ad haec nova, quibus iam pridem praevalentis
populi vires se ipsae conficiunt: ego contra hoc quoque laboris praemium petam, ut me a
conspectu malorum quae nostra tot per annos vidit aetas, tantisper certe dum prisca illa
tota mente repeto, avertam, omnis expers curae quae scribentis animum, etsi non flectere a
vero, sollicitum tamen efficere posset.
Quae ante conditam condendamve urbem poeticis magis decora fabulis quam
incorruptis rerum gestarum monumentis traduntur, ea nec adfirmare nec refellere in animo
est. Datur haec venia antiquitati, ut miscendo humana divinis primordia urbium augustiora
faciat; et si cui populo licere oportet consecrare origines suas et ad deos referre
auctores, ea belli gloria est populo Romano ut cum suum conditoris- que sui parentem
Martem potissimum ferat tam et hoc gentes humanae patiantur aequo animo quam imperium
patiuntur. Sed haec et his similia, utcumque animadversa aut existimata erunt, haud in
magno equidem ponam discrimine: ad illa mihi pro se quisque acriter intendat animum, quae
vita, qui mores fuerint, per quos viros quibusque artibus domi militiaeque et partum et
auctum imperium sit; labente deinde paulatim disciplina velut desidentis primo mores
sequatur animo, deinde ut magis magisque lapsi sint, tum ire coeperint praecipites, donec
ad haec tempora quibus nec vitia nostra nec remedia pati possumus perventum est.
Hoc illud est praecipue in cognitione rerum salubre ac frugiferum, omnis te
exempli documenta in inlustri posita monumento intueri; inde tibi tuaeque rei publicae
quod imitere capias, inde foedum inceptu, foedum exitu, quod vites. Ceterum aut me amor
negotii suscepti fallit, aut nulla umquam res publica nec maior nec sanctior nec bonis
exemplis ditior fuit, nec in quam civitatem tam serae avaritia luxuriaque inmigraverint,
nec ubi tantus ac tam diu paupertati ac parsimoniae honos fuerit. Adeo quanto rerum minus,
tanto minus cupiditatis erat; nuper divitiae avaritiam et abundantes voluptates desiderium
per luxum atque libidinem pereundi perdendique omnia invexere.
Sed querellae, ne tum quidem gratae futurae cum forsitan necessariae erunt,
ab initio certe tantae ordiendae rei absint; cum bonis potius ominibus votisque et
precationibus deorum dearumque, si, ut poetis, nobis quoque mos esset, libentius
inciperemus, ut orsis tantum operis successus prosperos darent. |
| I. Iam primum omnium satis constat Troia
capta in ceteros saevitum esse Troianos: duobus, Aeneae Antenorique, et vetusti iure
hospitii et quia pacis reddendaeque Helenae semper auctores fuerunt, omne ius belli
Achivos abstinuisse; casibus deinde variis Antenorem cum multitudine Enetum, qui seditione
ex Paphlagonia pulsi et sedes et ducem rege Pylaemene ad Troiam amisso quaerebant, venisse
in intimum maris Hadriatici sinum, Euganeisque, qui inter mare Alpesque incolebant,
pulsis, Enetos Troianosque eas tenuisse terras. Et in quem primum egressi sunt locum Troia
vocatur, pagoque inde Troiano nomen est: gens universa Veneti appellati. Aeneam ab simili
clade domo profugum, sed ad maiora rerum initia ducentibus fatis, primo in Macedoniam
venisse, inde in Siciliam quaerentem sedes delatum, ab Sicilia classe ad Laurentem agrum
tenuisse. Troia et huic loco nomen est. Ibi egressi Troiani, ut quibus ab inmenso prope
errore nihil praeter arma et naves superesset, cum praedam ex agris agerent, Latinus rex
Aboriginesque, qui tum ea tenebant loca, ad arcendam vim advenarum armati ex urbe atque
agris concurrunt. Duplex inde fama est. Alii proelio victum Latinum pacem cum Aenea,
deinde affinitatem iunxisse tradunt: alii, cum instructae acies constitissent, priusquam
signa canerent processisse Latinum inter primores ducemque advenarum evocasse ad
conloquium; percunctatum deinde qui mortales essent, unde aut quo casu profecti domo
quidve quaerentes in agrum Laurentinum exissent, postquam audierit multitudinem Troianos
esse, ducem Aeneam, filium Anchisae et Veneris, cremata patria domo profugos sedem
condendaeque urbi locum quaerere, et nobilitatem admiratum gentis virique et animum vel
bello vel paci paratum, dextra data fidem futurae amicitiae sanxisse. Inde foedus ictum
inter duces, inter exercitus salutationem factam; Aeneam apud Latinum fuisse in hospitio;
ibi Latinum apud penates deos domesticum publico adiunxisse foedus filia Aeneae in
matrimonium data. Ea res utique Troianis spem adfirmat tandem stabili certaque sede
finiendi erroris. Oppidum condunt; Aeneas ab nomine uxoris Lavinium appellat. Brevi
stirpis quoque virilis ex novo matrimonio fuit, cui Ascanium parentes dixere nomen. |
| II. Bello deinde Aborigines Troianique
simul petiti. Turnus, rex Rutulorum, cui pacta Lavinia ante adventum Aeneae fuerat,
praelatum sibi advenam aegre patiens simul Aeneae Latinoque bellum intulerat. Neutra acies
laeta ex eo certamine abiit: victi Rutuli: victores Aborigines Troianique ducem Latinum
amisere. Inde Turnus Rutulique diffisi rebus ad florentes opes Etruscorum Mezentiumque
regem eorum confugiunt, qui Caere opulento tum oppido imperitans, iam inde ab initio
minime laetus novae origine urbis, et tum nimio plus quam satis tutum esset accolis rem
Troianam crescere ratus, haud gravatim socia arma Rutulis iunxit. Aeneas, adversus tanti
belli terrorem ut animos Aboriginum sibi conciliaret, nec sub eodem iure solum sed etiam
nomine omnes essent, Latinos utramque gentem appellavit. Nec deinde Aborigines Troianis
studio ac fide erga regem Aeneam cessere. Fretusque his animis coalescentium in dies magis
duorum populorum Aeneas, quamquam tanta opibus Etruria erat ut iam non terras solum sed
mare etiam per totam Italiae longitudinem ab Alpibus ad fretum Siculum fama nominis sui
inplesset, tamen, cum moenibus bellum propulsare posset, in aciem copias eduxit. Secundum
inde proelium Latinis, Aeneae etiam ultimum operum mortalium fuit. Situs est, quemcumque
eum dici ius fasque est, super Numicum flumen: Iovem indigetem appellant. |
| III. Nondum maturus imperio Ascanius
Aeneae filius erat; tamen id imperium ei ad puberem aetatem incolume mansit; tantisper
tutela muliebri--tanta indoles in Lavinia erat--res Latina et regnum avitum paternumque
puero stetit. Haud ambigam--quis enim rem tam veterem pro certo adfirmet?--hicine fuerit
Ascanius an maior quam hic, Creusa matre Ilio incolumi natus comesque inde paternae fugae,
quem Iulum eundem Iulia gens auctorem nominis sui nuncupat. Is Ascanius, ubicumque et
quacumque matre genitus--certe natum Aenea constat--abundante Lavini multitudine florentem
iam, ut tum res erant, atque opulentam urbem matri seu novercae reliquit: novam ipse aliam
sub Albano monte condidit, quae ab situ porrectae in dorso urbis Longa Alba appellata.
Inter Lavinium conditum et Albam Longam coloniam deductam triginta ferme interfuere anni.
Tantum tamen opes creverant, maxime fusis Etruscis, ut ne morte quidem Aeneae nec deinde
inter muliebrem tutelam rudimentumque primum puerilis regni movere arma aut Mezentius
Etruscique aut ulli alii accolae ausi sint. Pax ita convenerat ut Etruscis Latinisque
fluvius Albula, quem nunc Tiberim vocant, finis esset. Silvius deinde regnat, Ascanii
filius, casu quodam in silvis natus. Is Aeneam Silvium creat; is deinde Latinum Silvium.
Ab eo coloniae aliquot deductae, Prisci Latini appellati. Mansit Silviis postea omnibus
cognomen qui Albae regnarunt. Latino Alba ortus, Alba Atys, Atye Capys, Capye Capetus,
Capeto Tiberinus, qui in traiectu Albulae amnis submersus celebre ad posteros nomen
flumini dedit. Agrippa inde Tiberini filius, post Agrippam Romulus Silvius a patre accepto
imperio regnat. Aventino fulmine ipse ictus regnum per manus tradidit. Is sepultus in eo
colle, qui nunc pars Romanae est urbis, cognomen colli fecit. Proca deinde regnat. Is
Numitorem atque Amulium procreat; Numitori, qui stirpis maximus erat, regnum vetustum
Silviae gentis legat. Plus tamen vis potuit quam voluntas patris aut verecundia aetatis:
pulso fratre Amulius regnat. Addit sceleri scelus: stirpem fratris virilem interemit:
fratris filiae Reae Silviae per speciem honoris, cum Vestalem eam legisset, perpetua
virginitate spem partus adimit. |
| IV. Sed debebatur, ut opinor, fatis
tantae origo urbis maximique secundum deorum opes imperii principium. Vi compressa
Vestalis, cum geminum partum edidisset, seu ita rata, seu quia deus auctor culpae
honestior erat, Martem incertae stirpis patrem nuncupat. Sed nec dii nec homines aut ipsam
aut stirpem a crudelitate regia vindicant: sacerdos vincta in custodiam datur: pueros in
profluentem aquam mitti iubet. Forte quadam divinitus super ripas Tiberis effusus lenibus
stagnis nec adiri usquam ad iusti cursum poterat amnis et posse quamvis languida mergi
aqua infantes spem ferentibus dabat. Ita, velut defuncti regis imperio, in proxima alluvie
ubi nunc ficus Ruminalis est--Romularem vocatam ferunt--pueros exponunt. Vastae tum in his
locis solitudines erant. Tenet fama, cum fluitantem alveum quo expositi erant pueri tenuis
in sicco aqua destituisset, lupam sitientem ex montibus qui circa sunt ad puerilem vagitum
cursum flexisse; eam summissas infantibus adeo mitem praebuisse mammas ut lingua lambentem
pueros magister regii pecoris invenerit--Faustulo fuisse nomen ferunt. Ab eo ad stabula
Larentiae uxori educandos datos. Sunt qui Larentiam vulgato corpore lupam inter pastores
vocatam putent: inde locum fabulae ac miraculo datum. Ita geniti itaque educati, cum
primum adolevit aetas, nec in stabulis nec ad pecora segnes, venando peragrare saltus.
Hinc robore corporibus animisque sumpto iam non feras tantum subsistere, sed in latrones
praeda onustos impetus facere pastoribusque rapta dividere et cum his crescente in dies
grege iuvenum seria ac iocos celebrare. |
| V. Iam tum in Palatio monte Lupercal hoc
fuisse ludicrum ferunt et a Pallanteo, urbe Arcadica, Pallantium, dein Palatium montem
appellatum. Ibi Euandrum, qui ex eo genere Arcadum multis ante tempestatibus tenuerit
loca, sollemne adlatum ex Arcadia instituisse ut nudi iuvenes Lycaeum Pana venerantes per
lusum atque lasciviam currerent, quem Romani deinde vocarunt Inuum. Huic deditis ludicro,
cum sollemne notum esset, insidiatos ob iram praedae amissae latrones, cum Romulus vi se
defendisset, Remum cepisse, captum regi Amulio tradidisse ultro accusantes. Crimini maxime
dabant in Numitoris agros ab iis impetus fieri; inde eos collecta iuvenum manu hostilem in
modum praedas agere. Sic Numitori ad supplicium Remus deditur. Iam inde ab initio Faustulo
spes fuerat regiam stirpem apud se educari; nam et expositos iussu regis infantes sciebat,
et tempus quo ipse eos sustulisset ad id ipsum congruere; sed rem inmaturam nisi aut per
occasionem aut per necessitatem aperire noluerat. Necessitas prior venit; ita metu
subactus Romulo rem aperit. Forte et Numitori, cum in custodia Remum haberet audissetque
geminos esse fratres, comparando et aetatem eorum et ipsam minime servilem indolem
tetigerat animum memoria nepotum; sciscitandoque eodem pervenit, ut haud procul esset quin
Remum agnosceret. Ita undique regi dolus nectitur. Romulus non cum globo iuvenum--nec enim
erat ad vim apertam par--sed aliis alio itinere iussis certo tempore ad regiam venire
pastoribus ad regem impetum facit, et a domo Numitoris alia comparata manu adiuvat Remus.
Ita regem obtruncat. |
VI. Numitor inter primum tumultum hostis
invasisse urbem atque adortos regiam dictitans, cum pubem Albanam in arcem praesidio
armisque obtinendam avocasset, postquam iuvenes perpetrata caede pergere ad se gratulantes
vidit, extemplo advocato concilio scelera in se fratris, originem nepotum, ut geniti, ut
educati, ut cogniti essent, caedem deinceps tyranni seque eius auctorem ostendit. Iuvenes
per mediam contionem agmine ingressi cum avum regem salutassent, secuta ex omni
multitudine consentiens vox ratum nomen imperiumque regi efficit.
Ita Numitori Albana re permissa Romulum Remumque cupido cepit in iis locis
ubi expositi ubique educati erant urbis condendae. Et supererat multitudo Albanorum
Latinorumque; ad id pastores quoque accesserant, qui omnes facile spem facerent parvam
Albam, parvum Lavinium prae ea urbe quae conderetur fore. Intervenit deinde his
cogitationibus avitum malum, regni cupido, atque inde foedum certamen, coortum a satis
miti principio. Quoniam gemini essent nec aetatis verecundia discrimen facere posset, ut
dii, quorum tutelae ea loca essent, auguriis legerent, qui nomen novae urbi daret, qui
conditam imperio regeret, Palatium Romulus, Remus Aventinum ad inaugurandum templa
capiunt. |
VII. Priori Remo augurium venisse
fertur, sex vultures, iamque nuntiato augurio cum duplex numerus Romulo se ostendisset,
utrumque regem sua multitudo consalutaverat: tempore illi praecepto, at hi numero avium
regnum trahebant. Inde cum altercatione congressi certamine irarum ad caedem vertuntur;
ibi in turba ictus Remus cecidit. Vulgatior fama est ludibrio fratris Remum novos
transiluisse muros; inde ab irato Romulo, cum verbis quoque increpitans adiecisset
"sic deinde, quicumque alius transiliet moenia mea," interfectum. Ita solus
potitus imperio Romulus; condita urbs conditoris nomine appellata.
Palatium primum, in quo ipse erat educatus, muniit. Sacra diis aliis Albano
ritu, Graeco Herculi, ut ab Euandro instituta erant, facit. Herculem in ea loca Geryone
interempto boves mira specie abegisse memorant ac prope Tiberim fluxium, qua prae se
armentum agens nando traiecerat, loco herbido, ut quiete et pabulo laeto reficeret boves,
et ipsum fessum via procubuisse. Ibi cum eum cibo vinoque gravatum sopor oppressisset,
pastor accola eius loci, nomine Cacus, ferox viribus, captus pulchritudine boum cum
avertere eam praedam vellet, quia si agendo armentum in speluncam compulisset ipsa
vestigia quaerentem dominum eo deductura erant, aversos boves, eximium quemque
pulchritudine, caudis in speluncam traxit. Hercules ad primam auroram somno excitus cum
gregem perlustrasset oculis et partem abesse numero sensisset, pergit ad proximam
speluncam, si forte eo vestigia ferrent. Quae ubi omnia foras versa vidit nec in partem
aliam ferre, confusus atque incertus animi ex loco infesto agere porro armentum occepit.
Inde cum actae boves quaedam ad desiderium, ut fit, relictarum mugissent, reddita
inclusarum ex spelunca boum vox Herculem convertit. Quem cum vadentem ad speluncam Cacus
vi prohibere conatus esset, ictus clava fidem pastorum nequiquam invocans morte occubuit.
Euander tum ea profugus ex Peloponneso auctoritate magis quam imperio regebat loca,
venerabilis vir miraculo litterarum, rei novae inter rudes artium homines, venerabilior
divinitate credita Carmentae matris, quam fatiloquam ante Sibyllae in Italiam adventum
miratae eae gentes fuerant. Is tum Euander concursu pastorum trepidantium circa advenam
manifestae reum caedis excitus postquam facinus facinorisque causam audivit, habitum
formamque viri aliquantum ampliorem augustioremque humana intuens, rogitat qui vir esset.
Ubi nomen patremque ac patriam accepit, "Iove nate, Hercules, salve," inquit;
"te mihi mater, veridica interpres deum, aucturum caelestium numerum cecinit tibique
aram hic dicatum iri quam opulentissima olim in terris gens maximam vocet tuoque ritu
colat." Dextra Hercules data accipere se omen inpleturumque fata ara condita ac
dicata ait. Ibi tum primum bove eximia capta de grege sacrum Herculi adhibitis ad
ministerium dapemque Potitiis ac Pinariis, quae tum familiae maxime inclitae ea loca
incolebant, factum. Forte ita evenit, ut Potitii ad tempus praesto essent iisque exta
apponerentur, Pinarii extis adesis ad ceteram venirent dapem. Inde institutum mansit,
donec Pinarium genus fuit, ne extis eorum sollemnium vescerentur. Potitii ab Euandro
edocti antistites sacri eius per multas aetates fuerunt, donec tradito servis publicis
sollemni familiae ministerio genus omne Potitiorum interiit. Haec tum sacra Romulus una ex
omnibus peregrina suscepit, iam tum inmortalitatis virtute partae, ad quam eum sua fata
ducebant, fautor. |
VIII. Rebus divinis rite perpetratis
vocataque ad concilium multitudine, quae coalescere in populi unius corpus nulla re
praeterquam legibus poterat, iura dedit; quae ita sancta generi hominum agresti fore ratus
si se ipse venerabilem insignibus imperii fecisset cum cetero habitu se augustiorem, tum
maxime lictoribus duodecim sumptis fecit. Alii ab numero avium quae augurio regnum
portenderant eum secutum numerum putant: me haud paenitet eorum sententiae esse quibus et
apparitores hoc genus ab Etruscis finitimis, unde sella curulis, unde toga praetexta
sumpta est, et numerum quoque ipsum ductum placet, et ita habuisse Etruscos, quod ex
duodecim populis communiter creato rege singulos singuli populi lictores dederint.
Crescebat interim urbs munitionibus alia atque alia adpetendo loca, cum in
spem magis futurae multitudinis quam ad id quod tum hominum erat munirent. Deinde, ne vana
urbis magnitudo esset, adiciendae multitudinis causa vetere consilio condentium urbes, qui
obscuram atque humilem conciendo ad se multitudinem natam e terra sibi prolem
ementiebantur, locum qui nunc saeptus escendentibus inter duos lucos est, asylum aperit.
Eo ex finitimis populis turba omnis, sine discrimine liber an servus esset, avida novarum
rerum perfugit, idque primum ad coeptam magnitudinem roboris fuit. Cum iam virium haud
paeniteret, consilium deinde viribus parat. Centum creat senatores, sive quia is numerus
satis erat, sive quia soli centum erant qui creari patres possent. Patres certe ab honore,
patriciique progenies eorum appellati. |
| IX. Iam res Romana adeo erat valida ut
cuilibet finitimarum civitatum bello par esset; sed penuria mulierum hominis aetatem
duratura magnitudo erat, quippe quibus nec domi spes prolis nec cum finitimis conubia
essent. Tum ex consilio patrum Romulus legatos circa vicinas gentes misit, qui societatem
conubiumque novo populo peterent: urbes quoque, ut cetera, ex infimo nasci; dein, quas sua
virtus ac di iuvent, magnas opes sibi magnumque nomen facere; satis scire origini Romanae
et deos adfuisse et non defuturam virtutem; proinde ne gravarentur homines cum hominibus
sanguinem ac genus miscere. Nusquam benigne legatio audita est; adeo simul spernebant,
simul tantam in medio crescentem molem sibi ac posteris suis metuebant. A plerisque
rogitantibus dimissi, ecquod feminis quoque asylum aperuissent; id enim demum conpar
conubium fore. Aegre id Romana pubes passa, et haud dubie ad vim spectare res coepit. Cui
tempus locumque aptum ut daret Romulus, aegritudinem animi dissimulans ludos ex industria
parat Neptuno equestri sollemnis; Consualia vocat. Indici deinde finitimis spectaculum
iubet, quantoque apparatu tum sciebant aut poterant, concelebrant, ut rem claram
exspectatamque facerent. Multi mortales convenere, studio etiam videndae novae urbis,
maxime proximi quique, Caeninenses, Crustumini, Antemnates; etiam Sabinorum omnis
multitudo cum liberis ac coniugibus venit. Invitati hospitaliter per domos cum situm
moeniaque et frequentem tectis urbem vidissent, mirantur tam brevi rem Romanam crevisse.
Ubi spectaculi tempus venit deditaeque eo mentes cum oculis erant, tum ex composito orta
vis, signoque dato iuventus Romana ad rapiendas virgines discurrit. Magna pars forte, in
quem quaeque inciderat, raptae: quasdam forma excellentes primoribus patrum destinatas ex
plebe homines, quibus datum negotium erat, domos deferebant: unam longe ante alias specie
ac pulchritudine insignem a globo Thalassii cuiusdam raptam ferunt, multisque
sciscitantibus cuinam eam ferrent, identidem, ne quis violaret, Thalassio ferri
clamitatum; inde nuptialem hanc vocem factam. Turbato per metum ludicro maesti parentes
virginum profugiunt, incusantes violati hospitii scelus deumque invocantes, cuius ad
sollemne ludosque per fas ac fidem decepti venissent. Nec raptis aut spes de se melior aut
indignatio est minor. Sed ipse Romulus circumibat docebatque patrum id superbia factum,
qui conubium finitimis negassent; illas tamen in matrimonio, in societate fortunarum
omnium civitatisque, et quo nihil carius humano generi sit, liberum fore; mollirent modo
iras et, quibus fors corpora dedisset, darent animos. Saepe ex iniuria postmodum gratiam
ortam, eoque melioribus usuras viris, quod adnisurus pro se quisque sit ut, cum suam vicem
functus officio sit, parentium etiam patriaeque expleat desiderium. Accedebant blanditiae
virorum factum purgantium cupiditate atque amore, quae maxime ad muliebre ingenium
efficaces preces sunt. |
| X. Iam admodum mitigati animi raptis
erant; at raptarum parentes tum maxime sordida veste lacrimisque et querellis civitates
concitabant. Nec domi tantum indignationes continebant, sed congregabantur undique ad T.
Tatium regem Sabinorum, et legationes eo, quod maximum Tatii nomen in iis regionibus erat,
conveniebant. Caeninenses Crustuminique et Antemnates erant ad quos eius iniuriae pars
pertinebat. Lente agere his Tatius Sabinique visi sunt: ipsi inter se tres populi
communiter bellum parant. Ne Crustumini quidem atque Antemnates pro ardore iraque
Caeninensium satis se impigre movent; ita per se ipsum nomen Caeninum in agrum Romanum
impetum facit. Sed effuse vastantibus fit obvius cum exercitu Romulus levique certamine
docet vanam sine viribus iram esse. Exercitum fundit fugatque, fusum persequitur: regem in
proelio obtruncat et spoliat; duce hostium occiso urbem primo impetu capit. Inde exercitu
victore reducto, ipse, cum factis vir magnificus tum factorum ostentator haud minor,
spolia ducis hostium caesi suspensa fabricato ad id apte ferculo gerens in Capitolium
escendit ibique ea cum ad quercum pastoribus sacram deposuisset, simul cum dono designavit
templo Iovis finis cognomenque addidit deo. "Iuppiter Feretri" inquit,
"haec tibi victor Romulus rex regia arma fero, templumque his regionibus quas modo
animo metatus sum dedico sedem opimis spoliis, quae regibus ducibusque hostium caesis me
auctorem sequentes posteri ferent." Haec templi est origo quod primum omnium Romae
sacratum est. Ita deinde diis visum, nec inritam conditoris templi vocem esse qua laturos
eo spolia posteros nuncupavit, nec multitudine conpotum eius doni volgari laudem. Bina
postea inter tot annos, tot bella, opima parta sunt spolia; adeo rara eius fortuna decoris
fuit. |
