|
I.
1. Quae res in civitate duae plurimum possunt, eae contra nos ambae
faciunt in hoc tempore, summa gratia et eloquentia; quarum alteram,
C. Aquili, vereor, alteram metuo. Eloquentia Q. Hortensi ne me in dicendo
impediat, non nihil commoveor, gratia Sex. Naevi ne P. Quinctio noceat,
id vero non mediocriter pertimesco. 2. Neque hoc tanto opere querendum
videretur, haec summa in illis esse, si in nobis essent saltem mediocria;
verum ita se res habet, ut ego, qui neque usu satis et ingenio parum
possum, cum patrono disertissimo comparer, P. Quinctius, cui tenues
opes, nullae facultates, exiguae amicorum copiae sunt, cum adversario
gratiosissimo contendat. 3. Illud quoque nobis accedit incommodum, quod
M. Iunius, qui hanc causam, C. Aquili, aliquotiens apud te egit, homo
et in aliis causis exercitatus et in hac multum et saepe versatus, hoc
tempore abest nova legatione impeditus, et ad me ventum est, qui ut
summa haberem cetera, temporis quidem certe vix satis habui, ut rem
tantam, tot controversiis implicatam, possem cognoscere. 4. Ita, quod
mihi consuevit in ceteris causis esse adiumento, id quoque in hac causa
deficit. Nam, quod minus ingenio possum, subsidium mihi diligentia comparavi;
quae quanta sit, nisi tempus et spatium datum sit, intellegi non potest.
Quae quo plura sunt, C. Aquili, eo te et hos, qui tibi in consilio sunt,
meliore mente nostra verba audire oportebit, ut multis incommodis veritas
debilitata tandem aequitate talium virorum recreetur. 5. Quodsi tu iudex
nullo praesidio fuisse videbere contra vim et gratiam solitudini atque
inopiae, si apud hoc consilium ex opibus, non ex veritate causa pendetur,
profecto nihil est iam sanctum atque sincerum in civitate, nihil, quod
humilitatem cuiusquam gravitas et virtus iudicis consoletur. Certe aut
apud te et hos, qui tibi adsunt, veritas valebit aut ex hoc loco repulsa
vi et gratia locum, ubi consistat, reperire non poterit.
|
II. Non eo dico, C. Aquili,
quo mihi veniat in dubium tua fides et constantia, aut quo non in his,
quos tibi advocasti, viris lectissimis civitatis spem summam habere P.
Quinctius debeat. 6. Quid ergo est? Primum magnitudo periculi summo timore
hominem afficit, quod uno iudicio de fortunis omnibus decernit, idque
dum cogitat, non minus saepe ei venit in mentem potestatis quam aequitatis
tuae, propterea quod omnes, quorum in alterius manu vita posita est, saepius
illud cogitant, quid possit is, cuius in dicione ac potestate sunt, quam
quid debeat facere. 7. Deinde habet adversarium P. Quinctius verbo Sex.
Naevium, re vera huiusce aetatis homines disertissimos, fortissimos, florentissimos
nostrae civitatis, qui communi studio summis opibus Sex. Naevium defendunt,
si id est defendere, cupiditati alterius obtemperare, quo is facilius,
quem velit, iniquo iudicio opprimere possit. 8. Nam quid hoc iniquius
aut indignius, C. Aquili, dici aut commemorari potest, quam me, qui caput
alterius, famam fortunasque defendam, priore loco causam dicere? cum praesertim
Q. Hortensius, qui in hoc iudicio partes accusatoris obtinet, contra me
sit dicturus, cui summam copiam facultatemque dicendi natura largita est.
Ita fit, ut ego, qui tela depellere et vulneribus mederi debeam, tum id
facere cogar, cum etiam telum adversarius nullum iecerit, illis autem
id tempus impugnandi detur, cum et vitandi illorum impetus potestas adempta
nobis erit et, si qua in re, id quod parati sunt facere, falsum crimen
quasi venenatum aliquod telum iecerint, medicinae faciendae locus non
erit. 9. Id accidit praetoris iniquitate et iniuria, primum quod contra
omnium consuetudinem iudicium prius de probro quam de re maluit fieri,
deinde quod ita constituit id ipsum iudicium, ut reus, antequam verbum
accusatoris audisset, causam dicere cogeretur. Quod eorum gratia et potentia
factum est, qui, quasi sua res aut honos agatur, ita diligenter Sex. Naevi
studio et cupiditati morem gerunt et in eius modi rebus opes suas experiuntur,
in quibus, quo plus propter virtutem nobilitatemque possunt, eo minus,
quantum possint, debent ostendere.
10. Cum tot tantisque difficultatibus affectus atque
afflictus in tuam, C. Aquili, fidem, veritatem, misericordiam P. Quinctius
confugerit, cum adhuc ei propter vim adversariorum non ius par, non
agendi potestas eadem, non magistratus aequus reperiri potuerit, cum
ei summam per iniuriam omnia inimica atque infesta fuerint, te, C. Aquili,
vosque, qui in consilio adestis, orat atque obsecrat, ut multis iniuriis
iactatam atque agitatam aequitatem in hoc tandem loco consistere et
confirmari patiamini. Id quo facilius facere possitis, dabo operam,
ut, a principio res quem ad modum gesta et contracta sit, cognoscatis.
|
|
III.
11. C. Quinctius fuit P. Quincti huius frater, sane ceterarum rerum
pater familias et prudens et attentus, una in re paulo minus consideratus,
qui societatem cum Sex. Naevio fecerit, viro bono, verum tamen non ita
instituto, ut iura societatis et officia certi patris familias nosse
posset; non quo ei deesset ingenium; nam neque parum facetus scurra
Sex. Naevius neque inhumanus praeco est umquam existimatus. Quid ergo
est? Cum ei natura nihil melius quam vocem dedisset, pater nihil praeter
libertatem reliquisset, vocem in quaestum contulit, libertate usus est,
quo impunius dicax esset. 12. Quare quidem socium tibi eum velles adiungere,
nihil erat, nisi ut in tua pecunia condisceret, qui pecuniae fructus
esset; tamen inductus consuetudine ac familiaritate Quinctius fecit,
ut dixi, societatem earum rerum, quae in Gallia comparabantur. Erat
ei pecuria res ampla et rustica sane bene culta et fructuosa. Tollitur
ab atriis Liciniis atque a praeconum consessu in Galliam Naevius et
trans Alpes usque transfertur. Fit magna mutatio loci, non ingenii.
Nam qui ab adulescentulo quaestum sibi instituisset sine impendio, posteaquam
nescio quid impendit et in commune contulit, mediocri quaestu contentus
esse non poterat. 13. Nec mirum, si is, qui vocem venalem habuerat,
ea, quae voce quaesiverat, magno sibi quaestui fore putabat. Itaque
hercule haud mediocriter de communi, quodcumque poterat, ad se in privatam
domum sevocabat; qua in re ita diligens erat, quasi ii, qui magna fide
societatem gererent, arbitrium pro socio condemnari solerent. Verum
his de rebus non necesse habeo dicere ea, quae me P. Quinctius cupit
commemorare; tametsi causa postulat, tamen, quia postulat, non flagitat,
praeteribo.
|
|
IV.
14. Cum annos iam complures societas esset, et cum saepe suspectus Quinctio
Naevius fuisset neque ita commode posset rationem reddere earum rerum,
quas libidine, non ratione gesserat, moritur in Gallia Quinctius, cum
adesset Naevius, et moritur repentino. Heredem testamento reliquit hunc
P. Quinctium, ut, ad quem summus maeror morte sua veniebat, ad eundem
summus honos quoque perveniret. 15. Quo mortuo, nec ita multo post,
in Galliam proficiscitur Quinctius, ibi cum isto [Naevio] familiariter
vivit. Annum fere una sunt, cum et de societate multa inter se communicarent
et de tota illa ratione atque re Gallicana; neque interea verbum ullum
interposuit Naevius aut societatem sibi quidpiam debere, aut privatim
Quinctium debuisse. Cum aeris alieni aliquantum esset relictum, quibus
nominibus pecuniam Romae curari oporteret auctionem in Gallia P. hic
Quinctius Narbone se facturum esse proscribit earum rerum, quae ipsius
erant privatae. 16. Ibi tum vir optimus Sex. Naevius hominem multis
verbis deterret, ne auctionetur; eum non ita commode posse eo tempore,
quo proscripsisset, vendere; Romae sibi nummorum facultatem esse, quam,
si saperet, communem existimaret pro fraterna illa necessitudine et
pro ipsius affinitate; nam P. Quincti consobrinam habet in matrimonio
Naevius et ex ea liberos. Quia, quod virum bonum facere oportebat, id
loquebatur Naevius, credidit Quinctius eum, qui orationem bonorum imitaretur,
facta quoque imitaturum; auctionem velle facere desistit, Romam proficiscitur;
decedit ex Gallia Romam simul Naevius. 17. Cum pecuniam C. Quinctius
P. Scapulae debuisset, per te, C. Aquili, decidit P. Quinctius, quid
liberis eius dissolveret. Hoc eo per te agebatur, quod propter aerariam
rationem non satis erat in tabulis inspexisse, quantum deberetur, nisi
ad Castoris quaesisses, quantum solveretur. Decidis statuisque tu propter
necessitudinem, quae tibi cum Scapulis est, quid iis ad denarium solveretur.
|
|
V.
18. Haec omnia Quinctius agebat auctore et consuasore Naevio. Nec mirum,
si eius utebatur consilio, cuius auxilium sibi paratum putabat; non
modo enim pollicitus erat in Gallia, sed Romae cotidie, simul atque
sibi hic annuisset, numeraturum se dicebat. Quinctius porro istum posse
facere videbat, debere intellegebat, mentiri, quia causa, cur mentiretur,
non erat, non putabat; quasi domi nummos haberet, ita constituit Scapulis
se daturum; Naevium certiorem facit, rogat, ut curet, quod dixisset.
19. Tum iste vir optimus (vereor, ne se derideri putet, quod iterum
iam dico 'optimus'), qui hunc in summas angustias adductum putaret,
ut eum suis condicionibus in ipso articulo temporis adstringeret, assem
sese negat daturum, nisi prius de rebus rationibusque societatis omnibus
decidisset et scisset sibi cum Quinctio controversiae nihil futurum.
'Posterius,' inquit, 'ista videbimus,' Quinctius; 'nunc hoc velim cures,
si tibi videtur, quod dixisti.' Negat se alia ratione facturum; quod
promisisset, non plus sua referre, quam si, cum auctionem venderet,
domini iussu quidpiam promisisset. 20. Destitutione illa perculsus Quinctius
a Scapulis paucos dies aufert, in Galliam mittit, ut ea, quae proscripserat,
venirent, deteriore tempore absens auctionatur, Scapulis difficiliore
condicione dissolvit. Tum appellat ultro Naevium, ut, quoniam suspicaretur
aliqua de re fore controversiam, videret, ut quam primum et quam minima
cum molestia tota res transigeretur. 21. Dat iste amicum M. Trebellium,
nos communem necessarium, qui istius domi erat eductus, et quo utebatur
iste plurimum, propinquum nostrum, Sex. Alfenum. Res convenire nullo
modo poterat, propterea quod hic mediocrem iacturam facere cupiebat,
iste mediocri praeda contentus non erat. 22. Itaque ex eo tempore res
esse in vadimonium coepit. Cum vadimonia saepe dilata essent, et cum
aliquantum temporis in ea re esset consumptum neque quicquam profectum
esset, vneit ad vadimonium Naevius.
|
|
VI.
Obsecro, C. Aquili vosque, qui adestis in consilio, ut diligenter attendatis,
ut singulare genus fraudis et novam rationem insidiarum cognoscere possitis.
23. Ait se auctionatum esse in Gallia; quod sibi videretur, se vendidisse;
curasse, ne quid sibi societas deberet; se iam neque vadari amplius
neque vadimonium promittere; si quid agere secum velit Quinctius, non
recusare. Hic cum rem Gallicanam cuperet revisere, hominem in praesentia
non vadatur; ita sine vadimonio disceditur. Deinde Romae dies XXX fere
Quinctius commoratur; cum ceteris quae habebat vadimonia, differt, ut
expeditus in Galliam proficisci posset; proficiscitur. 24. Roma egreditur
ante diem II Kalend. Februarias Quinctius Scipione et Norbano coss.
Quaeso, ut eum diem memoriae mandetis. L. Albius Sex. filius Quirina,
vir bonus et cum primis honestus, una profectus est. Cum venissent ad
Vada Volaterrana quae nominantur, vident perfamiliam Naevi, qui ex Gallia
pueros venales isti adducebat, L. Publicium; qui, ut Romam venit, narrat
Naevio, quo in loco viderit Quinctium. Quod nisi ex Publicio narratum
Naevio esset, non tam cito res in contentionem venisset. 25. Tum Naevius
pueros circum amicos dimittit, ipse suos necessarios ab atriis Liciniis
et a faucibus macelli corrogat, ut ad tabulam Sextiam sibi adsint hora
secunda postridie. Veniunt frequentes. Testificatur iste P. QUINCTIUM
NON STITISSE ET STITISSE SE; tabulae maxime signis hominum nobilium
consignantur, disceditur. Postulat a Burrieno praetore Naevius, ut ex
edicto bona possidere liceat; iussit bona proscribi eius, quicum familiaritas
fuerat, societas erat, affinitas liberis istius vivis divelli nullo
modo poterat. 26. Qua ex re intellegi facile potuit nullum esse officium
tam sanctum atque sollemne, quod non avaritia comminuere ac violare
soleat. Etenim si veritate amicitia, fide societas, pietate propinquitas
colitur, necesse est iste, qui amicum, socium, affinem fama ac fortunis
spoliare conatus est, vanum se et perfidiosum et impium esse fateatur.
27. Libellos Sex. Alfenus, procurator P. Quincti, familiaris et propinquus
Sex. Naevi, deicit, servulum unum, quem iste prehenderat, abducit, denuntiat
sese procuratorem esse, istum aequum esse famae fortunisque P. Quincti
consulere et adventum eius exspectare; quod si facere nolit atque imbiberit
eius modi rationibus illum ad suas condiciones perducere, sese nihil
precari et, si quid agere velit, iudicio defendere. 28. Haec dum Romae
geruntur, Quinctius interea contra ius, consuetudinem, edicta praetorem
de saltu agroque communi a servis communibus vi detruditur.
|
VII. Existima, C. Aquili,
modo et ratione omnia Romae Naevium fecisse, si hoc, quod per litteras
istius in Gallia gestum est, recte atque ordine factum esse videtur. Expulsus
atque eiectus e praedio Quinctius accepta insigni iniuria confugit ad
C. Flaccum imperatorem, qui tum erat in provincia, quem, ut ipsius dignitas
poscit, honoris gratia nomino. Is eam rem quam vehementer vindicandam
putarit, ex decretis eius poteritis cognoscere. 29. Alfenus interea Romae
cum isto gladiatore vetulo cotidie pugnabat; utebatur populo sane suo,
propterea quod iste caput petere non desinebat. Iste postulat, ut procurator
iudicatum solvi satis daret; negat Alfenus aequum esse procuratorem satis
dare, quod reus satis dare non deberet, si ipse adesset. Appellantur tribuni;
a quibus cum esset certum auxilium petitum, ita tum disceditur, ut idibus
Septembribus P. Quinctium sisti Sex. Alfenus promitteret. |
|
VIII.
30. Venit Romam Quinctius, vadimonium sistit. Iste, homo acerrimus,
bonorum possessor, expulsor, ereptor, annum et sex menses nihil petit,
quiescit, condicionibus hunc, quoad potest, producit, a Cn. Dolabella
denique praetore postulat, ut sibi Quinctius iudicatum solvi satis det
ex formula: QUOD AB EO PETAT, QUOIUS EX EDICTO PRAETORIS BONA DIES XXX
POSSESSA SINT. Non recusabat Quinctius, quin ita satis dare iuberet,
si bona possessa essent ex edicto. Decernit (quam aequum, nihil dico,
unum hoc dico: novum; et hoc ipsum tacuisse mallem, quoniam utrumque
quivis intellegere potuit), sed iubet P. Quinctium sponsionem cum Sex.
Naevio facere: SI BONA SUA EX EDICTO P. BURRIENI PRAETORIS DIES XXX
POSSESSA NON ESSENT. Recusabant, qui aderant tum Quinctio, demonstrabant
de re iudicium fieri oportere, ut aut uterque inter se aut neuter satis
daret; non necesse esse famam alterius in iudicium venire. 31. Clamabat
porro ipse Quinctius sese idcirco nolle satis dare, ne videretur iudicasse
bona sua ex edicto possessa esse; sponsionem porro si istius modi faceret,
se, id quod nunc evenit, de capite suo priore loco causam esse dicturum.
Dolabella (quem ad modum solent homines nobiles; seu recte seu perperam
facere coeperunt, ita in utroque excellunt, ut nemo nostro loco natus
assequi possit) iniuriam facere fortissime perseverat; aut satis dare
aut sponsionem iubet facere, et interea recusantes nostros advocatos
acerrime submoveri.
|
|
IX.
32. Conturbatus sane discedit Quinctius; neque mirum, cui haec optio
tam misera tamque iniqua daretur, ut aut ipse se capitis damnaret, si
satis dedisset, aut causam capitis, si sponsionem fecisset, priore loco
diceret. Cum in altera re causae nihil esset, quin secus iudicaret ipse
de se, quod iudicium gravissimum est, in altera spes esset ad talem
tamen virum iudicem veniendi, unde eo plus opis auferret, quo minus
attulisset gratiae, sponsionem facere maluit; fecit; te iudicem, C.
Aquili, sumpsit, ex sponso egit. In hoc summa iudicii causaque tota
consistit.
33. Iudicium esse, C. Aquili, non de re pecuniaria,
sed de fama fortunisque P. Quincti vides. Cum maiores ita constituerint,
ut, qui pro capite diceret, is posteriore loco diceret, nos inaudita
criminatione accusatorum priore loco causam dicere intellegis. Eos porro,
qui defendere consuerunt, vides accusare, et ea ingenia converti ad
perniciem, quae antea versabantur in salute atque auxilio ferendo. Illud
etiam restiterat, quod hesterno die fecerunt, ut te in ius educerent,
ut nobis tempus, quam diu diceremus, praestitueres; quam rem facile
a praetore impetrassent, nisi tu, quod esset tuum ius et officium potestasque,
docuisses. 34. Neque nobis adhuc praeter te quisquam fuit, ubi nostrum
ius contra illos obtineremus, neque illis umquam satis fuit illud obtinere,
quod probari omnibus posset; ita sine iniuria potentiam levem atque
inopem esse arbitrantur.
|
|
X.
Verum quoniam tibi instat Hortensius, ut eas in consilium, a me postulat,
ne dicendo tempus absumam, queritur priore patrono causam defendente
numquam perorari potuisse, non patiar istam manere suspicionem, nos
rem iudicari nolle; nec illud mihi arrogabo, me posse causam commodius
demonstrare, quam antea demonstrata sit, neque tamen tam multa verba
faciam, propterea quod et ab illo, qui tum dixit, informata iam causa
est et a me, qui neque excogitare neque pronuntiare multa possum, brevitas
postulatur, quae mihimet ipsi amicissima est; 35. faciam, quod te saepe
animadverti facere, Hortensi; totam causae meae dictionem certas in
partes dividam. Tu id semper facis, quia semper potes, ego in hac causa
faciam, propterea quod in hac videor posse facere; quod tibi natura
dat ut semper possis, id mihi causa concedit ut hodie possim. Certos
mihi fines terminosque constituam, extra quos egredi non possim, si
maxime velim, ut et mihi sit propositum, de quo dicam, et Hortensius
habeat exposita, ad quae respondeat, et tu, C. Aquili, iam ante animo
prospicere possis, quibus de rebus auditurus sis.
36. Negamus te bona P. Quincti, Sex. Naevi, possedisse
ex edicto praetoris. In eo sponsio facta est. Ostendam primum causam
non fuisse, cur a praetore postulares, ut bona P. Quincti possideres,
deinde ex edicto te possidere non potuisse, postremo non possedisse.
Quaeso, C. Aquili vosque, qui estis in consilio, ut, quid pollicitus
sim, diligenter memoriae mandetis; etenim rem facilius totam accipietis,
si haec memineritis, et me facile vestra existimatione revocabitis,
si extra hos cancellos egredi conabor, quos mihi ipse circumdedi. Nego
fuisse causam, cur postularet, nego ex edicto possidere potuisse, nego
possedisse. Haec tria cum docuero, peroraro.
|
|
XI.
37. Non fuit causa, cur postulares. Qui hoc intellegi potest? Quia Sex.
Naevio neque ex societatis ratione neque privatim quicquam debuit Quinctius.
Quis huic rei testis est? Idem, qui acerrimus adversarius; in hanc rem
te, te, inquam, testem, Naevi, citabo. Annum et eo diutius post mortem
C. Quincti fuit in Gallia tecum simul Quinctius. Doce te petisse ab
eo istam nescio quam innumerabilem pecuniam, doce aliquando mentionem
fecisse, dixisse deberi; debuisse concedam. 38. Moritur C. Quinctius,
qui tibi, ut ais, certis nominibus grandem pecuniam debuit. Heres eius
P. Quinctius in Galliam ad te ipsum venit in agrum communem, eo denique,
ubi non modo res erat, sed ratio quoque omnis et omnes litterae. Quis
tam dissolutus in re familiari fuisset, quis tam neglegens, quis tam
tui, Sexte, dissimilis, qui, cum res ab eo, quicum contraxisset, recessisset
et ad heredem pervenisset, non heredem, cum primum vidisset, certiorem
faceret, appellaret, rationem afferret, si quid in controversiam veniret,
aut intra parietes aut summo iure experiretur? Itane est? quod viri
optimi faciunt, si qui suos propinquos ac necessarios caros et honestos
esse atque haberi volunt, id Sex. Naevius non faceret, qui usque eo
fervet ferturque avaritia, ut de suis commodis aliquam partem velit
committere, ne quam partem huic propinquo suo ullius ornamenti relinquat?
39. et is pecuniam, si qua deberetur, non peteret, qui, quia, quod debitum
numquam est, id datum non est, non pecuniam modo, verum etiam hominis
propinqui sanguinem vitamque eripere conatur? Huic tum molestus esse
videlicet noluisti, quem nunc respirare libere non sinis; quem nunc
interficere nefarie cupis, eum tum pudenter appellare nolebas. Ita credo;
hominem propinquum, tui observantem, virum bonum, pudentem, maiorem
natu nolebas aut non audebas appellare; saepe, ut fit, cum ipse te confirmasses,
cum statuisses mentionem de pecunia facere, cum paratus meditatusque
venisses, homo timidus virginali verecundia subito ipse te retinebas;
excidebat repente oratio; cum cuperes appellare, non audebas, ne invitus
audiret. Id erat profecto.
|
|
XII.
40. Credamus hoc, Sex. Naevium, cuius caput oppugnet, eius auribus pepercisse.
Si debuisset, Sexte, petisses, et petisses statim; si non statim, paulo
quidem post; si non paulo, at aliquanto; sex quidem illis mensibus profecto;
anno vertente sine controversia. Ano et sex mensibus vero, cum tibi
cotidie potestas hominis fuisset admonendi, verbum nullum facis; biennio
iam confecto fere appellas. Quis tam perditus ac profusus nepos non
adesa iam, sed abundanti etiam pecunia sic dissolutus fuisset, ut fuit
Sex. Naevius? Cum hominem nomino, satis mihi videor dicere. 41. Debuit
tibi C. Quinctius, numquam petisti; mortuus est ille, res ad heredem
venit; cum eum cotidie videres, post biennium denique appellas. Dubitabitur,
utrum sit probabilius, Sex. Naevium statim, si quid deberetur, petiturum
fuisse an ne appellaturum quidem biennio? Appellandi tempus non erat?
At tecum plus annum vixit. In Gallia agi non potuit? At et in provincia
ius dicebatur, et Romae iudicia fiebant. Restat, ut aut summa neglegentia
tibi obstiterit aut unica liberalitas. Si neglegentiam dices, mirabimur,
si bonitatem, ridebimus; neque praeterea quid possis dicere, invenio.
Satis est argumenti nihil esse debitum Naevio, quod tam diu nihil petivit.
|
|
XIII.
42. Quid, si hoc ipsum, quod nunc facit, ostendo testimonio esse nihil
deberi? Quid enim nunc agit Sex. Naevius? qua de re controversia est?
quod est hoc iudicium, in quo iam biennium versamur? quid negotii geritur,
in quo ille tot et tales viros defatigat? Pecuniam petit. Nunc denique?
verum tamen petat; audiamus. 43. De rationibus et controversiis societatis
vult diiudicari. Sero, verum aliquando tamen; concedamus. 'Non,' inquit,
'id ago, C. Aquili, neque in eo nunc laboro. Pecunia mea tot annos utitur
P. Quinctius. Utatur sane; non peto.' Quid igitur pugnas? an, quod saepe
multis in locis dixisti, ne in civitate sit, ne locum suum, quem adhuc
honestissime defendit, obtineat, ne numeretur inter vivos, decernat
de vita et ornamentis suis omnibus, apud iudicem causam priore loco
dicat et, eam cum orarit, tum denique vocem accusatoris audiat? Quid?
hoc quo pertinet? ut ocius ad tuum pervenias? At si id velles, iam pridem
actum esse poterat. 44. Ut honestiore iudicio conflictere? At sine summo
scelere P. Quinctium, propinquum tuum, iugulare non potes. Ut facilius
iudicium sit? At neque C. Aquilius de capite alterius libenter iudicat,
et Q. Hortensius contra caput non didicit dicere. Quid a nobis autem,
C. Aquili, refertur? Pecuniam petit; negamus deberi. Iudicium fiat statim;
non recusamus. Ut quid praeterea? Si veretur, ut res iudicio facto parata
sit, iudicatum solvi satis accipiat; quibus a me verbis satis acceperit,
isdem ipse, quod peto, satis det. Actum iam potest esse, C. Aquili;
iam tu potes liberatus discedere molestia, prope dicam, non minore quam
Quinctius.
45. Quid agimus, Hortensi? quid de hac condicione
dicimus? Possumus aliquando depositis armis sine periculo fortunarum
de re pecuniaria disceptare? possumus ita rem nostram persequi, ut hominis
propinqui caput incolume esse patiamur? possumus petitoris personam
capere, accusatoris deponere? 'Immo,' inquit, 'abs te satis accipiam;
ego autem tibi satis non dabo.'
|
|
XIV.
Quis tandem nobis ista iura tam aequa discribit? quis hoc statuit, quod
aequum sit in Quinctium, id iniquum esse in Naevium? 'Quincti bona,'
inquit, 'ex edicto praetoris possessa sunt.' Ergo, id ut confitear,
postulas, ut, quod numquam factum esse iudicio defendimus, id, proinde
quasi factum sit, nostro iudicio confirmemus? 46. Inveniri ratio, C.
Aquili, non potest, ut ad suum quisque quam primum sine cuiusquam dedecore,
infamia pernicieque perveniat? Profecto, si quid deberetur, peteret;
non omnia iudicia fieri mallet quam unum illud, unde haec omnia nascuntur.
Qui inter tot annos ne appellarit quidem Quinctium, cum potestas esset
agendi cotidie, qui, quo tempore primum [male] agere coepit, in vadimoniis
differendis tempus omne consumpserit, qui postea vadimonium quoque missum
fecerit, hunc per insidias vi de agro communi deiecerit, qui, cum de
re agendi nullo recusante potestas fuisset, sponsionem de probro facere
maluerit, qui, cum revocetur ad id iudicium, unde haec nata sunt omnia,
condicionem aequissimam repudiet, fateatur se non pecuniam, sed vitam
et sanguinem petere, is non hoc palam dicit: 'Mihi si quid deberetur,
peterem atque adeo iam pridem abstulissem; 47. nihil hoc tanto negotio,
nihil tam invidioso iudicio, nihil tam copiosa advocatione uterer, si
petendum esset; extorquendum est invito atque ingratiis; quod non debet,
eripiendum atque exprimendum est; de fortunis omnibus P. Quinctius deturbandus
est; potentes, diserti, nobiles omnes advocandi sunt; adhibenda vis
est veritati, minae iactentur, pericula intendantur, formidines opponantur,
ut his rebus aliquando victus et perterritus ipse se dedat? Quae mehercule
omnia, cum, qui contra pugnent, video, et cum illum consessum considero,
adesse atque impendere videntur neque vitari ullo modo posse; cum autem
ad te, C. Aquili, oculos animumque rettuli, quo maiore conatu studioque
aguntur, eo leviora infirmioraque existimo. Nihil igitur debuit, ut
tu ipse praedicas.
48. Quid, si debuisset? continuone causa fuisset,
cur a praetore postulares, ut bona possideres? Non opinor id quidem
neque ius esse neque cuiquam expedire. Quid igitur demonstrat? Vadimonium
sibi ait esse desertum.
|
|
XV.
Antequam doceo id factum non esse, libet mihi, C. Aquili, ex officii
ratione atque ex omnium consuetudine rem ipsam et factum simul Sex.
Naevi considerare. Ad vadimonium non venerat, ut ais, is, quicum tibi
affinitas, societas, omnes denique causae et necessitudines veteres
intercedebant. Ilicone ad praetorem ire convenit? continuone verum fuit
postulare, ut ex edicto bona possidere liceret? ad haec extrema et inimicissima
iura tam cupide decurrebas, ut tibi nihil in posterum, quod gravius
atque crudelius facere posses, reservares? 49. Nam quid homini potest
turpius, quid viro miserius aut acerbius usu venire? quod tantum evenire
dedecus, quae tanta calamitas inveniri potest? Pecuniam si cuipiam fortuna
ademit aut si alicuius eripuit iniuria, tamen, dum existimatio est integra,
facile consolatur honestas egestatem. At non nemo aut ignominia affectus
aut iudicio turpi convictus bonis quidem suis utitur, alterius opes,
id quod miserrimum est, non exspectat, hoc tamen in miseriis adiumento
et solacio sublevatur. Cuius vero bona venierunt, cuius non modo illae
amplissimae fortunae, sed etiam victus vestitusque necessarius sub praeconem
cum dedecore subiectus est, is non modo ex numero vivorum exturbatur,
sed, si fieri potest, infra etiam mortuos amandatur. Etenim mors honesta
saepe vitam quoque turpem exornat, vita tam turpis ne morti quidem honestae
locum relinquit. 50. Ergo hercule, cuius bona ex edicto possidentur,
huius omnis fama et existimatio cum bonis simul possidetur; de quo libelli
in celeberrimis locis proponuntur, huic ne perire quidem tacite obscureque
conceditur; cui magistri fiunt et domini constituuntur, qui, qua lege
et qua condicione pereat, pronuntient, de quo homine praeconis vox praedicat
et pretium conficit, huic acerbissimum vivo videntique funus ducitur,
si funus id habendum est, quo non amici conveniunt ad exsequias cohonestandas,
sed bonorum emptores ut carnifices ad reliquias vitae lacerandas et
distrahendas.
|
|
XVI.
51. Itaque maiores nostri raro id accidere voluerunt, praetores, ut
considerate fieret, comparaverunt. Viri boni cum palam fraudantur, cum
experiundi potestas non est, timide tamen et pedetemptim istuc descendunt
vi ac necessitate coacti, inviti, multis vadimoniis desertis, saepe
illusi ac destituti; considerant enim, quid et quantum sit alterius
bona proscribere. Iugulare civem ne iure quidem quisquam bonus vult,
mavult commemorari se, cum posset perdere, pepercisse quam, cum parcere
potuerit, perdidisse. Haec in homines alienissimos, denique inimicissimos
viri boni faciunt et hominum existimationis et communis humanitatis
causa, ut, cum ipsi nihil alteri scientes incommodarint, nihil ipsis
iure incommodi cadere possit.
52. Ad vadimonium non venit. Quis? Propinquus. Si
res ista gravissima sua sponte videretur, tamen eius atrocitas necessitudinis
nomine levaretur. Ad vadimonium non venit. Quis? Socius. Etiam gravius
aliquid ei deberes concedere, quicum te aut voluntas congregasset aut
fortuna coniunxisset. Ad vadimonium non venit. Quis? Is, qui tibi praesto
semper fuit. Ergo in eum, qui semel hoc commisit, ut tibi praesto non
esset, omnia tela coniecisti, quae parata sunt in eos, qui permulta
male agendi causa fraudandique fecerunt? 53. Si dupondius tuus ageretur,
Sex. Naevi, si in parvula re captionis aliquid vererere, non statim
ad C. Aquilium aut ad eorum aliquem, qui consuluntur, concurrisses?
cum ius amicitiae, societatis, affinitatis ageretur, cum officii rationem
atque existimationis duci conveniret, eo tempore tu non modo non ad
C. Aquilium aut L. Lucilium rettulisti, sed ne ipse quidem te consuluisti,
ne hoc quidem tecum locutus es: 'Horae duae fuerunt; Quinctius ad vadimonium
non venit. Quid ago?' Si mehercule haec tecum duo verba fecisses: 'Quid
ago?', respirasset cupiditas atque avaritia, paulum aliquid loci rationi
et consilio dedisses, tu te collegisses, non in eam turpitudinem venisses,
ut hoc tibi esset apud tales viros confitendum, qua tibi vadimonium
non sit obitum, eadem te hora consilium cepisse hominis propinqui fortunas
funditus evertere.
|
|
XVII.
54. Ego pro te nunc hos consulo post tempus et in aliena re, quoniam
tu in tua re, cum tempus erat, consulere oblitus es; quaero abs te,
C. Aquili, L. Lucili, P. Quinctili, M. Marcelle: Vadimonium mihi non
obiit quidam socius et affinis meus, quicum mihi necessitudo vetus,
controversia de re pecuniaria recens intercedit; postulone a praetore,
ut eius bona mihi possidere liceat, an, cum Romae domus eius, uxor,
liberi sint, domum potius denuntiem? Quid est, quod hac tandem de re
vobis possit videri? Profecto, si recte vestram bonitatem atque prudentiam
cognovi, non multum me fallit, si consulamini, quid sitis responsuri:
primum exspectare, deinde, si latitare ac diutius ludificare videatur,
amicos convenire, quaerere, quis procurator sit, domum denuntiare. Dici
vix potest, quam multa sint, quae respondeatis ante fieri oportere,
quam ad hanc rationem extremam necessario devenire. 55. Quid ad haec
Naevius? Ridet scilicet nostram amentiam, qui in vita sua rationem summi
officii desideremus et instituta virorum bonorum requiramus. 'Quid mihi,'
inquit, 'cum ista [summa] sanctimonia ac diligentia? viderint,' inquit,
'ista officia viri boni, de me autem ita considerent: non quid habeam,
sed quibus rebus invenerim, quaerant, et quem ad modum natus et quo
pacto educatus sim. Memini; vetus est, "de scurra multo facilius
divitem quam patrem familias fieri posse".' 56. Haec ille, si verbis
non audet, re quidem vera palam loquitur. Etenim si vult virorum bonorum
instituto vivere, multa oportet discat atque dediscat, quorum illi aetati
utrumque difficile est.
|
|
XVIII.
'Non dubitavi,' inquit, 'cum vadimonium desertum esset, bona proscribere.'
Improbe; verum, quoniam tu id tibi arrogas et concedi postulas, concedamus.
Quid, si numquam deseruit, si ista causa abs te tota per summam fraudem
et malitiam ficta est, si vadimonium omnino tibi cum P. Quinctio nullum
fuit? quo te nomine appellemus? Improbum? At etiamsi desertum vadimonium
esset, tamen in ista postulatione et proscriptione bonorum improbissimus
reperiebare. Malitiosum? Non negas. Fraudulentum? Iam id quidem arrogas
tibi et praeclarum putas. Audacem, cupidum, perfidiosum? Vulgaria et
obsoleta sunt; res autem nova atque inaudita. 57. Quid ergo est? Vereor
mehercule, ne aut gravioribus utar verbis, quam natura fert, aut levioribus,
quam causa postulat. Ais esse vadimonium desertum. Quaesivit a te, statim
ut Romam rediit, Quinctius, quo die vadimonium istuc factum esse diceres.
Respondisti statim: Nonis Febr. Discedens in memoriam redit Quinctius,
quo die Roma in Galliam profectus sit; ad ephemeridem revertitur; invenitur
dies profectionis pridie Kal. Febr. Nonis Febr. si Romae fuit,
causae nihil dicimus, quin tibi vadimonium promiserit. 58. Quid? hoc
inveniri qui potest? Profectus est una L. Albius, homo cum primis honestus;
dicet testimonium. Prosecuti sunt familiares et Albium et Quinctium;
dicent hi quoque testimonium. Litterae P. Quincti, testes tot, quibus
omnibus causa iustissima est, cur scire potuerint, nulla, cur mentiantur,
cum adstipulatore tuo comparabuntur.
59. Et in hac eius modi causa P. Quinctius laborabit
et diutius in tanto metu miser periculoque versabitur? et vehementius
eum gratia adversarii perterrebit, quam fides iudicis consolabitur?
Vixit enim semper inculte atque horride; natura tristi ac recondita
fuit; non ad solarium, non in campo, non in conviviis versatus est;
id egit, ut amicos observantia, rem parsimonia retineret; antiquam officii
rationem dilexit, cuius splendor omnis his moribus obsolevit. At si
in causa pari discedere inferior videretur, tamen esset non mediocriter
conquerendum; nunc in causa superiore ne ut par quidem sit postulat,
inferiorem esse se patitur dumtaxat usque eo, ne cum bonis, fama fortunisque
omnibus Sex. Naevi cupiditati crudelitatique dedatur.
|
|
XIX.
60. Docui, quod primum pollicitus sum, C. Aquili, causam omnino, cur
postularet, non fuisse, quod neque pecunia debebatur et, si maxime deberetur,
commissum nihil esset, quare ad istam rationem perveniretur. Attende
nunc ex edicto praetoris bona P. Quincti possideri nullo modo potuisse.
Tracta edictum. QUI FRAUDATIONIS CAUSA LATITARIT. Non est is Quinctius;
nisi si latitant, qui ad negotium suum relicto procuratore proficiscuntur.
CUI HERES NON EXSTABIT. Ne is quidem. QUI EXSILII CAUSA SOLUM VERTERIT.
Dici id non potest. QUI ABSENS IUDICIO DEFENSUS NON FUERIT. Quo
tempore existimas oportuisse, Naevi, absentem Quinctium defendi aut
quo modo? tum, cum postulabas, ut bona possideres? Nemo adfuit; neque
enim quisquam divinare poterat te postulaturum, neque quemquam attinebat
id recusare, quod praetor non fieri, sed ex edicto suo fieri iubebat.
61. Qui locus igitur absentis defendendi procuratori primus datus est?
Cum proscribebas. Ergo adfuit, non passus est, libellos deiecit Sex.
Alfenus; qui primus erat officii gradus, servatus est a procuratore
summa cum diligentia.
Videamus, quae deinde sint consecuta. Hominem P. Quincti
deprehendis in publico, conaris abducere; non patitur Alfenus, vi tibi
adimit, curat, ut domum reducatur ad Quinctium. Hic quoque summe constat
procuratoris diligentis officium. Debere tibi dicis Quinctium, procurator
negat; vadari vis, promittit; in ius vocas, sequitur; iudicium postulas,
non recusat. Quid aliud sit absentem defendi, ego non intellego. 62.
At quis erat procurator? Credo aliquem electum hominem egentem, litigiosum,
improbum, qui posset scurrae divitis cotidianum convicium sustinere.
Nihil minus; eques Romanus locuples, sui negotii bene gerens, denique
is, quem, quotiens Naevius in Galliam profectus est, procuratorem Romae
reliquit.
|
|
XX.
Et audes, Sex. Naevi, negare absentem defensum esse Quinctium, cum eum
defenderit idem, qui te solebat? et, cum is iudicium acceperit pro Quinctio,
cui tu et rem et famam tuam commendare proficiscens et concredere solebas,
conaris hoc dicere, neminem exstitisse, qui Quinctium iudicio defenderet?
63. 'Postulabam,' inquit, 'ut satis daret.' Iniuria
postulabas; ita videbare; recusabat Alfenus.--'Ita, verum praetor decernebat.'--Tribuni
igitur appellabantur.--'Hic te,' inquit, 'teneo; non est istud pati
neque iudicio defendere, cum auxilium a tribunis petas.' Hoc ego, cum
attendo, qua prudentia sit Hortensius, dicturum esse eum non arbitror.
Cum autem antea dixisse audio et causam ipsam considero, quid aliud
dicere possit, non reperio. Fatetur enim libellos Alfenum deiecisse,
vadimonium promisisse, iudicium quin acciperet in ea ipsa verba, quae
Naevius edebat, non recusasse, ita tamen: more et instituto, per eum
magistratum, qui auxilii causa constitutus est. 64. Aut haec facta non
sint necesse est aut C. Aquilius, talis vir, iuratus hoc ius in civitate
constituat: cuius procurator [non omnia iudicia acceperit, quae quisque
in verba postularit, cuius procurator] a praetore tribunos appellare
ausus sit, eum non defendi, eius bona recte possideri posse, ei misero,
absenti, ignaro fortunarum suarum omnia vitae ornamenta per summum dedecus
et ignominiam deripi convenire. 65. Quod si probari nemini potest, illud
certe probari omnibus necesse est, defensum esse iudicio absentem Quinctium.
Quod cum ita sit, ex edicto bona possessa non sunt. At enim tribuni
plebis ne audierunt quidem. Fateor, si ita est, procuratorem decreto
praetoris oportuisse parere. Quid? si M. Brutus intercessurum se dixit
palam, nisi quid inter ipsum Alfenum et Naevium conveniret, videturne
intercessisse appellatio tribunorum non morae, sed auxilii causa?
|
|
XXI.
66. Quid deinde fit? Alfenus, ut omnes intellegere possent iudicio defendi
Quinctium, ne qua subesse posset aliena aut ipsius officio aut huius
existimatione suspicio, viros bonos complures advocat, testatur isto
audiente se pro communi necessitudine id primum petere, ne quid atrocius
in P. Quinctium absentem sine causa facere conetur; sin autem inimicissime
atque infestissime contendere perseveret, se paratum esse omni recta
atque honesta ratione defendere, quod petat, non deberi; se iudicium
id, quod edat, accipere. 67. Eius rei condicionisque tabellas obsignaverunt
viri boni complures. Res in dubium venire non potest. Fit rebus omnibus
integris neque proscriptis neque possessis bonis, ut Alfenus promittat
Naevio sisti Quinctium. Venit ad vadimonium Quinctius. Iacet res in
controversiis isto calumniante biennium, usque dum inveniretur, qua
ratione res ab usitata consuetudine recederet et in hoc singulare iudicium
causa omnis concluderetur.
68. Quod officium, C. Aquili, commemorari procuratoris
potest, quod ab Alfeno praeteritum esse videatur? quid affertur, quare
P. Quinctius negetur absens esse defensus? An vero id, quod Hortensium,
quia nuper iniecit, et quia Naevius semper id clamitat, dicturum arbitror,
non fuisse Naevio parem certationem cum Alfeno illo tempore, illis dominantibus?
Quod si velim confiteri, illud, opinor, concedent, non procuratorem
P. Quincti neminem fuisse, sed gratiosum fuisse. Mihi autem ad vincendum
satis est fuisse procuratorem, quicum experiretur; qualis is fuerit,
si modo absentem defendebat per ius et per magistratum, nihil ad rem
arbitror pertinere.
69. 'Erat enim,' inquit, 'illarum partium.' Quidni?
qui apud te esset eductus; quem tu a puero sic instituisses, ut nobili
ne gladiatori quidem faveret. Si, quod tu semper summe cupisti, idem
volebat Alfenus, ea re tibi cum eo par contentio non erat? 'Bruti,'
inquit, 'erat familiaris; itaque is intercedebat.' Tu contra Burrieni,
qui iniuriam decernebat, omnium denique illorum, qui tum et poterant
per vim et scelus plurimum et, quod poterant, id audebant. An omnes
tu istos vincere volebas, qui nunc, tu ut vincas, tanto opere laborant?
Aude id dicere non palam, sed ipsis, quos advocasti. 70. Tametsi nolo
eam rem commemorando renovare, cuius omnino rei memoriam omnem tolli
funditus ac deleri arbitror oportere.
|
|
XXII.
Unum illud dico: Si propter partium studium potens erat Alfenus, potentissimus
Naevius; si fretus gratia postulabat aliquid iniquius Alfenus, multo
iniquiora Naevius impetrabat. Neque enim inter studium vestrum quicquam,
ut opinor, interfuit; ingenio, venustate, artificio tu facile vicisti.
Ut alia omittam, hoc satis est: Alfenus cum iis et propter eos periit,
quos diligebat, tu, postquam, qui tibi erant amici, non poterant vincere,
ut amici tibi essent, qui vincebant, effecisti.
71. Quodsi tum par tibi ius cum Alfeno fuisse non
putas, quia tamen aliquem contra te advocare poterat, quia magistratus
aliqui reperiebatur, apud quem Alfeni causa consisteret, quid hoc tempore
Quinctio statuendum est? cui neque magistratus adhuc aequus inventus
est neque iudicium redditum est usitatum, non condicio, non sponsio,
non denique ulla umquam intercessit postulatio, mitto aequa, verum ante
hoc tempus ne fando quidem audita. De re pecuniaria cupio contendere.--'Non
licet.'--At ea controversia est.--'Nihil ad me attinet; causam capitis
dicas oportet.'--Accusa, ubi ita necesse est.--'Non,' inquit, 'nisi
tu ante novo modo priore loco dixeris.'--Dicendum necessario est.--'Praestituentur
horae ad arbitrium nostrum, iudex ipse coercebitur.'--72. Quid tum?--'Tu
aliquem patronum invenies, hominem antiqui officii, qui splendorem nostrum
et gratiam neglegat; pro me pugnabit L. Philippus, eloquentia, gravitate,
honore florentissimus civitatis, dicet Hortensius, excellens ingenio,
nobilitate, existimatione, aderunt autem homines nobilissimi ac potentissimi,
ut eorum frequentiam et consessum non modo P. Quinctius, qui de capite
decernit, sed quivis, qui extra periculum sit, perhorrescat.' 73. Haec
est iniqua certatio, non illa, qua tu contra Alfenum equitabas; huic
ne ubi consisteret quidem contra te locum reliquisti. Quare aut doceas
oportet Alfenum negasse se procuratorem esse, non deiecisse libellos,
iudicium accipere noluisse, aut, cum haec ita facta sint, ex edicto
te bona P. Quincti non possedisse concedas.
|
|
XXIII.
Etenim si ex edicto possedisti, quaero, cur bona non venierint, cur
ceteri sponsores et creditores non convenerint; nemone fuit, cui deberet
Quinctius? Fuerunt, et complures fuerunt, propterea quod C. frater aliquantum
aeris alieni reliquerat. Quid ergo est? Homines erant ab hoc omnes alienissimi,
et iis debebatur, neque tamen quisquam inventus est tam insignite improbus,
qui violare P. Quincti existimationem absentis auderet; 74. unus fuit,
affinis, socius, necessarius, Sex. Naevius, qui, cum ipse ultro deberet,
quasi eximio praemio sceleris exposito cupidissime contenderet, ut per
se afflictum atque eversum propinquum suum non modo honeste partis bonis,
verum etiam communi luce privaret. Ubi erant ceteri creditores? denique
hoc tempore ubi sunt? Quis est, qui fraudationis causa latuisse dicat,
quis, qui absentem defensum neget esse Quinctium? Nemo invenitur. 75.
At contra omnes, quibuscum ratio huic aut est aut fuit, adsunt, defendunt,
fides huius multis locis cognita ne perfidia Sex. Naevi derogetur, laborant.
In huius modi sponsionem testes dare oportebat ex eo numero, qui haec
dicerent: Vadimonium mihi deseruit, me fraudavit, a me nominis eius,
quod infitiatus esset, diem petivit; ego experiri non potui, latitavit,
procuratorem nullum reliquit. Horum nihil dicitur. Parantur testes,
qui haec dicant. Verum, opinor, viderimus, cum dixerint. Unum tamen
hoc cogitent, ita se graves esse, ut, si veritatem volent retinere,
gravitatem possint obtinere; si eam neglegere, [ita leves sint,] ut
omnes intellegant non ad obtinendum mendacium, sed ad verum probandum
auctoritatem adiuvare.
|
|
XXIV.
76. Ego haec duo quaero, primum qua ratione Naevius susceptum negotium
non transegerit, hoc est cur bona, quae ex edicto possidebat, non vendiderit,
deinde cur ex tot creditoribus alius ad istam rationem nemo accesserit,
ut necessario confiteare neque tam temerarium quemquam fuisse, neque
te ipsum id, quod turpissime suscepisses, perseverare et transigere
potuisse. Quid, si tu ipse, Sex. Naevi, statuisti bona P. Quincti ex
edicto possessa non esse? Opinor, tuum testimonium, quod in aliena re
leve esset, id in tua, quoniam contra te est, gravissimum debet esse.
Emisti bona Sex. Alfeni L. Sulla dictatore vendente; socium tibi in
his bonis edidisti Quinctium. Plura non dico. Cum eo tu voluntariam
societatem coibas, qui te in hereditaria societate fraudarat, et eum
iudicio tuo comprobabas, quem spoliatum fama fortunisque omnibus arbitrabare?
77. Diffidebam mehercule, C. Aquili, satis animo certo
et confirmato me posse in hac causa consistere. Sic cogitabam, cum contra
dicturus esset Hortensius, et cum me esset attente auditurus Philippus,
fore uti permultis in rebus timore prolaberer. Dicebam huic Q. Roscio,
cuius soror est cum P. Quinctio, cum a me peteret et summe contenderet,
ut propinquum suum defenderem, mihi perdifficile esse contra tales oratores
non modo tantam causam perorare, sed omnino verbum facere conari. Cum
cupidius instaret, homini pro amicitia familiarius dixi mihi videri
ore durissimo esse, qui praesente eo gestum agere conarentur; qui vero
cum ipso contenderent, eos, etiamsi quid antea recti aut venusti habere
visi essent, id amittere; ne quid mihi eius modi accideret, cum contra
talem artificem dicturus essem, me vereri.
|
|
XXV.
78. Tum mihi Roscius et alia multa confirmandi mei causa dixit, ut mehercule,
si nihil diceret, tacito ipso officio et studio, quod habebat erga propinquum
suum, quemvis commoveret (etenim cum artifex eius modi sit, ut solus
dignus videatur esse, qui in scaena spectetur, tum vir eius modi est,
ut solus dignus videatur, qui eo non accedat)--verum tamen: 'Quid? si,'
inquit, 'habes eius modi causam, ut hoc tibi planum sit faciendum, neminem
esse, qui possit biduo aut summum triduo septingenta milia passuum ambulare,
tamenne vereris, ut possis hoc contra Hortensium contendere?' 'Minime,'
inquam. 79. 'Sed quid id non rem?' 'Nimirum,' inquit, 'in eo causa consistit.'
'Quo modo?' Docet me eius modi rem et factum simul Sex. Naevi, quod
si solum proferretur, satis esse deberet. Quod abs te, C. Aquili, et
a vobis, qui estis in consilio, quaeso ut diligenter attendatis; profecto
intellegetis illim ab initio cupiditatem pugnasse et audaciam, hinc
veritatem et pudorem, quoad potuerit, restitisse. Bona postulas ut ex
edicto possidere liceat. Quo die? Te ipsum, Naevi, volo audire; volo
inauditum facinus ipsius, qui id commisit, voce convinci. Dic, Naevi,
diem. 'Ante diem V Kalend. intercalares.' Bene ais. Quam longe est hinc
in saltum vestrum Gallicanum? Naevi, te rogo. 'DCC milia passuum.' Optime.
De saltu deicitur Quinctius--quo die? possumus hoc quoque ex te audire?
Quid taces? dic, inquam, diem. Pudet dicere; intellego; verum et sero
et nequiquam pudet. Deicitur de saltu, C. Aquili, pridie Kalend. intercalares;
biduo post aut, ut statim de iure aliquis cucurrerit, non toto triduo
DCC milia passuum conficiuntur. 80. O rem incredibilem! o cupiditatem
inconsideratam! o nuntium volucrem! Administri et satellites Sex. Naevi
Roma trans Alpes in Sebaginos biduo veniunt. O hominem fortunatum, qui
eius modi nuntios seu potius Pegasos habeat!
|
|
XXVI.
Hic ego, si Crassi omnes cum Antoniis exsistant, si tu, L. Philippe,
qui inter illos florebas, hanc causam voles cum Hortensio dicere, tamen
superior sim necesse est; non enim, quem ad modum putatis, omnia sunt
in eloquentia; est quaedam tamen ita perspicua veritas, ut eam infirmare
nulla res possit. 81. An, antequam postulasti, ut bona possideres, misisti,
qui curaret, ut dominus de suo fundo a sua familia vi deiceretur? Utrumlibet
elige; alterum incredibile est, alterum nefarium, et ante hoc tempus
utrumque inauditum. Septingenta milia passuum vis esse decursa biduo?
dic. Negas? ante igitur misisti. Malo; si enim illud diceres, improbe
mentiri viderere; cum hoc confiteris, id te admisisse concedis, quod
ne mendacio quidem tegere possis. Hoc consilium Aquilio et talibus viris
tam cupidum, tam audax, tam temerarium probabitur? 82. Quid haec amentia,
quid haec festinatio, quid haec immaturitas tanta significat? non vim,
non scelus, non latrocinium, non denique omnia potius quam ius, quam
officium, quam pudorem? Mittis iniussu praetoris. Quo consilio? Iussurum
sciebas. Quid? cum iussisset, tum mittere nonne poteras? Postulaturus
eras. Quando? Post dies XXX. Nempe si te nihil impediret, si voluntas
eadem maneret, si valeres, denique si viveres. Praetor scilicet iussisset.
Opinor, si vellet, si valeret, si ius diceret, si nemo recusaret, qui
ex ipsius decreto et satis daret et iudicium accipere vellet. 83. Nam,
per deos immortales! si Alfenus procurator P. Quincti tibi tum satis
daret et iudicium accipere vellet, denique omnia, quae postulares, facere
voluisset, quid ageres? revocares eum, quem in Galliam miseras? At hic
quidem iam de fundo expulsus, iam a suis dis penatibus praeceps eiectus,
iam, quod indignissimum est, suorum servorum manibus nuntio atque imperio
tuo violatus esset. Corrigeres haec scilicet tu postea. De cuiusquam
vita dicere audes, qui hoc concedas necesse est, ita te caecum cupiditate
et avaritia fuisse, ut, cum, postea quid futurum esset, ignorares, accidere
autem multa possent, spem maleficii praesentis in incerto reliqui temporis
eventu collocares? Atque haec perinde loquor, quasi ipso illo tempore,
cum te praetor iussisset ex edicto possidere, si in possessionem misisses,
debueris aut potueris P. Quinctium de possessione deturbare.
|
|
XXVII.
84. Omnia sunt, C. Aquili, eius modi, quivis ut perspicere possit in
hac causa improbitatem et gratiam cum inopia et veritate contendere.
Praetor te quem ad modum possidere iussit? Opinor, ex edicto. Sponsio
quae in verba facta est? SI EX EDICTO PRAETORIS BONA P. QUINCTI POSSESSA
NON SUNT. Redeamus ad edictum. Id quidem quem ad modum iubet possidere?
Numquid est causae, C. Aquili, quin, si longe aliter possedit, quam
praetor edixit, iste ex edicto non possederit, ego sponsione vicerim?
Nihil, opinor. Cognoscamus edictum. QUI EX EDICTO MEO IN POSSESSIONEM
VENERINT. De te loquitur, Naevi, quem ad modum tu putas; ais enim te
ex edicto venisse; tibi, quid facias, definit, te instituit, tibi praecepta
dat. EOS ITA VIDETUR IN POSSESSIONE ESSE OPORTERE. Quo modo? QUOD IBIDEM
RECTE CUSTODIRE POTERUNT, ID IBIDEM CUSTODIANT; QUOD NON POTERUNT, ID
AUFERRE ET ABDUCERE LICEBIT. Quid tum? DOMINUM, inquit, INVITUM DETRUDERE
NON PLACET. Eum ipsum, qui fraudandi causa latitet, eum ipsum, quem
iudicio nemo defenderit, eum ipsum, qui cum omnibus creditoribus suis
male agat, invitum de praedio detrudi vetat. 85. Proficiscenti tibi
in possessionem praetor ipse, Sex. Naevi, palam dicit: 'Ita possideto,
ut tecum simul possideat Quinctius, ita possideto, ut Quinctio vis ne
afferatur.' Quid? tu id quem ad modum observas? Mitto illud dicere,
eum, qui non latitarit, cui Romae domus, uxor, liberi, procurator esset,
eum, qui tibi vadimonium non deseruisset; haec omnia mitto; illud dico,
dominum expulsum esse de praedio, domino a familia sua manus allatas
esse ante suos Lares familiares; hoc dico. . . .
[As the Loeb points
out, there is a section missing here, where Cicero endeavors to prove,
as he promised to do in § 36, that Naevius had not taken possession
of the goods of Quinctius at all. The following is a quote from this
missing section quoted by Severianus, a 5th century rhetorician and
author of Praecepta artis rhetoricae. --Webmaster.]
Sic Cicero pro Quinctio
adversarii definitionem ex opinione hominum reprehendit: Si qui
unum aliquem fundum quavis ratione possideat, ipsum autem dominum patiatur
cetera praedia tenere, is, inquit, ut opinor, praedium, non bona
videatur alterius possidere. Et ponit definitionem suam: Quid
est, inquit, possidere? Nimirum in possessione esse earum rerum,
quae possunt eo tempore possideri. Probat Naevium non bona, sed praedium
possedisse: Cum domus erat, inquit, Romae, servi, in ipsa
Gallia privata P. Quincti praedia, quae numquam ausus es possidere;
et colligit: Quodsi bona P. Quincti possideres, possidere omnia
eo iure deberes. (Iul. Severian. 15 p. 363. 20.)
|
|
XXVIII.
. . . . Naevium ne appellasse quidem Quinctium, cum simul esset et experiri
posset cotidie; deinde quod omnia iudicia difficillima cum summa sua
invidia maximoque periculo P. Quincti fieri mallet quam illud pecuniarium
iudicium, quod uno die transigi posset; ex quo uno haec omnia nata et
profecta esse concedit. Quo in loco condicionem tuli, si vellet pecuniam
petere, P. Quinctium iudicatum solvi satis daturum, dum ipse, si quid
peteret, pari condicione uteretur.
86. Ostendi, quam multa ante fieri convenerit, quam
hominis propinqui bona possideri postularentur, praesertim cum Romae
domus eius, uxor, liberi essent et procurator aeque utriusque necessarius.
Docui, cum desertum esse dicat vadimonium, omnino vadimonium nullum
fuisse; quo die hunc sibi promisisse dicat, eo die ne Romae quidem eum
fuisse; id testibus me pollicitus sum planum facturum, qui et scire
deberent et causam, cur mentirentur, non haberent. Ex edicto autem non
potuisse bona possideri demonstravi, quod neque fraudandi causa latitasset
neque exsilii causa solum vertisse diceretur. 87. Reliquum est, ut eum
nemo iudicio defenderit. Quod contra copiosissime defensum esse contendi
non ab homine alieno neque ab aliquo calumniatore atque improbo, sed
ab equite Romano, propinquo ac necessario suo, quem ipse Sex. Naevius
procuratorem relinquere antea consuesset; neque eum, si tribunos appellarit,
idcirco minus iudicio pati paratum fuisse, neque potentia procuratoris
Naevio ius ereptum; contra istum potentia sua tum tantum modo superiorem
fuisse, nunc nobis vix respirandi potestatem dare.
|
|
XXIX.
88. Quaesivi, quae causa fuisset, cur bona non venissent, cum ex edicto
possiderentur. Deinde illud quoque requisivi, qua ratione ex tot creditoribus
nemo neque tum idem fecerit neque nunc contra dicat, omnesque pro P.
Quinctio pugnent, praesertim cum in tali iudicio testimonia creditorum
existimentur ad rem maxime pertinere. Postea sum usus adversarii testimonio,
qui sibi eum nuper edidit socium, quem, quo modo nunc intendit, ne in
vivorum quidem numero tum demonstrat fuisse. Tum illam incredibilem
celeritatem seu potius audaciam protuli; confirmavi necesse esse aut
biduo DCC milia passuum esse decursa aut Sex. Naevium diebus compluribus
ante in possessionem misisse, quam postularet, uti ei liceret bona possidere.
89. Postea recitavi edictum, quod aperte dominum de praedio detrudi
vetaret; in quo constitit Naevium ex edicto non possedisse, cum confiteretur
ex praedio vi detrusum esse Quinctium. Omnino autem bona possessa non
esse constitui, quod bonorum possessio spectetur non in aliqua parte,
sed in universis, quae teneri et possideri possint. Dixi domum Romae
fuisse, quo iste ne adspirarit quidem, servos complures, ex quibus iste
possederit neminem, ne attigerit quidem; unum fuisse, quem attingere
conatus sit; prohibitum quievisse. 90. In ipsa Gallia cognostis in praedia
privata Quincti Sex. Naevium non venisse; denique ex hoc ipso saltu,
quem per vim expulso socio possedit, servos privatos Quincti omnes eiectos
non esse. Ex quo et ex ceteris dictis, factis cogitatisque Sex. Naevi
quivis potest intellegere istum nihil aliud egisse neque nunc agere,
nisi uti per vim, per iniuriam, per iniquitatem iudicii totum agrum,
qui communis est, suum facere possit.
|
|
XXX.
91. Nunc causa perorata res ipsa et periculi magnitudo, C. Aquili, cogere
videtur, ut te atque eos, qui tibi in consilio sunt, obsecret obtesteturque
P. Quinctius per senectutem ac solitudinem suam nihil aliud, nisi ut
vestrae naturae bonitatique obsequamini, ut, cum veritas cum hoc faciat,
plus huius inopia possit ad misericordiam quam illius opes ad crudelitatem.
92. Quo die ad te iudicem venimus, eodem die illorum minas, quas ante
horrebamus, neglegere coepimus. Si causa cum causa contenderet, nos
nostram perfacile quoivis probaturos statuebamus; quod vitae ratio cum
ratione vitae decerneret, idcirco nobis etiam magis te iudice opus esse
arbitrati sumus. Ea res nunc enim in discrime versatur, utrum possitne
se contra luxuriem ac licentiam rusticana illa atque inculta parsimonia
defendere an deformata atque ornamentis omnibus spoliata nuda cupiditati
petulantiaeque addicatur. 93. Non comparat se tecum gratia P. Quinctius,
Sex. Naevi, non opibus, non facultate contendit; omnes tuas artes, quibus
tu magnus es, tibi concedit; fatetur se non belle dicere, non ad voluntatem
loqui posse, non ab afflicta amicitia transfugere atque ad florentem
aliam devolare, non profusis sumptibus vivere, non ornare magnifice
splendideque convivium, non habere domum clausam pudori et sanctimoniae,
patentem atque adeo expositam cupiditati et voluptatibus; contra sibi
ait officium, fidem, diligentiam, vitam omnino semper horridam atque
aridam cordi fuisse. Ista superiora esse ac plurimum posse his moribus
sentit. 94. Quid ergo est? Non usque eo tamen, ut in capite fortunisque
hominum honestissimorum dominentur ii, qui relicta virorum bonorum disciplina
et quaestum et sumptum Galloni sequi maluerunt atque etiam, quod in
illo non fuit, cum audacia perfidiaque vixerunt. Si licet vivere eum,
quem Sex. Naevium non vult, si est homini honesto locus in civitate
invito Naevio, si fas est respirare P. Quinctium contra nutum dicionemque
Naevi, si, quae pudore ornamenta sibi peperit, ea potest contra petulantiam
me defendente obtinere, spes est etiam hunc miserum atque infelicem
aliquando tandem posse consistere. Sin et poterit Naevius id, quod libet,
et ei libebit id, quod non licet, quid agendum est? qui deus appellandus
est? cuius hominis fides imploranda est? qui denique questus, qui maeror
dignus inveniri [in] calamitate tanta potest?
|
|
XXXI.
95. Miserum est deturbari fortunis omnibus, miserius est iniuria; acerbum
est ab aliquo circumveniri, acerbius a propinquo; calamitosum est bonis
everti, calamitosius cum dedecore; funestum est a forti atque honesto
viro iugulari, funestius ab eo, cuius vox in praeconio quaestu prostitit;
indignum est a pari vinci aut superiore, indignius ab inferiore atque
humiliore; luctuosum est tradi alteri cum bonis, luctuosius inimico;
horribile est causam capitis dicere, horribilius priore loco dicere.
96. Omnia circumspexit Quinctius, omnia periclitatus est, C. Aquili;
non praetorem modo, a quo ius impetraret, invenire non potuit, atque
adeo ne unde arbitratu quidem suo postularet, sed ne amicos quidem Sex.
Naevi, quorum saepe et diu ad pedes iacuit stratus obsecrans per deos
immortales, ut aut secum iure contenderent aut iniuriam sine ignominia
sibi imponerent. 97. Denique ipsius inimici vultum superbissimum subiit,
ipsius Sex. Naevi lacrimans manum prehendit in propinquorum bonis proscribendis
exercitatam, obsecravit per fratris sui mortui cinerem, per nomen propinquitatis,
per ipsius coniugem et liberos, quibus propior P. Quinctio nemo est,
ut aliquando misericordiam caperet, aliquam, si non propinquitatis,
at aetatis suae, si non hominis, at humanitatis rationem haberet, ut
secum aliquid integra sua fama qualibet, dummodo tolerabili, condicione
transigeret. 98. Ab ipso repudiatus, ab amicis eius non sublevatus,
ab omni magistratu agitatus atque perterritus, quem praeter te appellet,
habet neminem; tibi se, tibi suas omnes opes fortunasque commendat,
tibi committit existimationem ac spem reliquae vitae. Multis vexatus
contumeliis, plurimis iactatus iniuriis non turpis ad te, sed miser
confugit; e fundo ornatissimo eiectus, ignominiis omnibus appetitus,
cum illum in suis paternis bonis dominari videret, ipse filiae nubili
dotem conficere non posset, nihil alienum tamen vita superiore commisit.
99. Itaque hoc te obsecrat, C. Aquili, ut, quam existimationem,
quam honestatem in iudicium tuum propr acta iam aetate decursaque attulit,
eam liceat ei secum ex hoc loco efferre, ne is, de cuius officio nemo
umquam dubitavit, sexagesimo denique anno dedecore, macula turpissimaque
ignominia notetur, ne ornamentis eius omnibus Sex. Naevius pro spoliis
abutatur, ne per te fiat, quo minus, quae existimatio P. Quinctium usque
ad senectutem produxit, eadem usque ad rogum prosequatur.
|
