| XXI. 78. Quid enim meus familiaris C.
Velleius afferre potest, quam ob rem voluptas sit summum bonum, quod ego non copiosius
possim vel tutari, si velim, vel refellere ex illis locis, quos exposuit Antonius, hac
dicendi exercitatione, in qua Velleius est rudis, unus quisque nostrum versatus? Quid est,
quod aut Sex. Pompeius aut duo Balbi aut meus amicus, qui cum Panaetio vixit, M. Vigellius
de virtute hominum Stoici possint dicere, qua in disputatione ego his debeam aut vestrum
quisquam concedere? 79. Non est enim philosophia similis artium reliquarum. Nam quid
faciet in geometria qui non didicerit? quid in musicis? Aut taceat oportebit aut ne sanus
quidem iudicetur. Haec vero, quae sunt in philosophia, ingeniis eruuntur ad id, quod in
quoque veri simile est, eliciendum acutis atque acribus eaque exercitata oratione
poliuntur. Hic noster vulgaris orator, si minus erit doctus, attamen in dicendo
exercitatus, hac ipsa exercitatione communi istos quidem [nostros] verberabit neque se ab
iis contemni ac despici sinet. 80. Sin aliquis extiterit aliquando, qui Aristotelio more
de omnibus rebus in utramque partem possit dicere et in omni causa duas contrarias
orationes praeceptis illius cognitis explicare aut hoc Arcesilae modo et Carneadi contra
omne quod propositum sit disserat quique ad eam rationem adiungat hunc [rhetoricum] usum
[moremque] exercitationemque dicendi, is sit verus, is perfectus, is solus orator. Nam
neque sine forensibus nervis satis vehemens et gravis nec sine varietate doctrinae satis
vehemens et gravis nec sine varietate doctrinae satis politus et sapiens esse orator
potest. 81. Quare Coracem istum vestrum patiamur nos quidem pullos suos excludere in nido,
qui evolent clamatores odiosi ac molesti, Pamphilumque nescio quem sinamus in infulis
tantam rem tanquam puerilis delicias aliquas depingere; nosque ipsi hac tam exigua
disputatione hesterni et hodierni diei totum oratoris munus explicemus, dummodo illa res
tanta sit, ut omnibus philosophorum libris, quos nemo [oratorum] istorum unquam attigit,
comprehensa esse videatur. |
| XXII. 82. Tum Catulus: Haudquaquam
hercle, inquit, Crasse, mirandum est esse in te tantam dicendi vel vim vel suavitatem vel
copiam; quem quidem antea natura rebar ita dicere, ut mihi non solum orator summus sed
etiam sapientissimus homo viderere; nunc intellego illa te semper etiam potiora duxisse,
quae ad sapientiam spectarent, atque ex his hanc dicendi copiam fluxisse. Sed tamen cum
omnis gradus aetatis recordor tuae cumque vitam tuam ac studia considero, neque quo
tempore ista didiceris video nec magnopere te istis studiis hominibus libris intellego
deditum. Neque tamen possum statuere utrum magis mirer te illa, quae mihi persuades maxima
esse adiumenta, potuisse in tuis tantis occupationibus perdiscere, an, si non potueris,
posse isto modo dicere. 83. Hic Crassus: Hoc tibi, inquit, Catule primum persuadeas velim,
me non multo secus facere, cum de oratore disputem, ac facerem, si esset mihi de histrione
dicendum. Negarem enim posse eum satis facere in gestu, nisi palaestram, nisi saltare
didicisset; neque, ea cum dicerem, me esse histrionem necesse esset, sed fortasse non
stultum alieni artificii existimatorem. 84. Similiter nunc de oratore vestro impulsu
loquor, summo scilicet. Semper enim, quacumque de arte aut facultate quaeritur, de
absoluta et perfecta quaeri solet. Quare si iam me vultis esse oratorem, si etiam sat
bonum, si bonum denique, non repugnabo; quid enim nunc sim ineptus? ita me existimare
scio. Quod si ita est, summus tamen certe non sum. Neque enim apud homines res est ulla
difficilior neque maior nec quae plura adiumenta doctrinae desideret. 85. Ac tamen quoniam
de oratore nobis disputandum est, de summo oratore dicam necesse est. Vis enim et natura
rei, nisi perfecta ante oculos ponitur, qualis et quanta sit intellegi non potest. Me
autem, Catule, fateor neque hodie in istis libris et cum istis hominibus vivere nec vero,
id quod tu recte commeministi, ullum unquam habuisse sepositum tempus ad discendum ac
tantum tribuisse doctrinae temporis, quantum mihi puerilis aetas forenses feriae
concesserint. |
| XXIII. 86. Ac, si quaeris, Catule,
de doctrina ista quid ego sentiam, non tantum ingenioso homini et ei, qui forum, qui
curiam, qui causas, qui rem publicam spectet, opus esse arbitror temporis, quantum sibi ii
sumpserunt, quos discentes vita defecit. Omnes enim artes aliter ab iis tractantur qui eas
ad usum transferunt, aliter ab iis qui ipsarum artium tractatu delectati nihil in vita
sunt aliud acturi. Magister hic Samnitium summa iam senectute est et cotidie commentatur;
nihil enim curat aliud. At Q. Velocius puer addidicerat; sed quod erat aptus ad illud
totumque cognorat, fuit, ut est apud Lucilium,
quamvis bonus ipse
Samnis in ludo ac rudibus cuivis satis asper;
sed plus operae foro tribuebat amicis rei familiari. Valerius cotidie
cantabat; erat enim scaenicus. Quid faceret aliud? 87. At Numerius Furius noster
familiaris, cum est commodum, cantat. Est enim pater familias, est eques Romanus; puer
didicit quod discendum [fuit]. Eadem ratio est harum artium maximarum. Dies et noctes
virum summa virtute et prudentia videbamus, philosopho cum operam daret, Q. Tuberonem. At
eius avunculum vix intellegeres id agere, cum ageret tamen, Africanum. Ista discuntur
facile, si et tantum sumas, quantum opus sit, et habeas qui docere fideliter possit et
scias etiam ipse discere; 88. sed si tota vita nihil velis aliud agere, ipsa tractatio et
quaestio cotidie ex se gignit aliquid, quod cum desidiosa delectatione vestiges. Ita fit,
ut agitatio ne rerum sit infinita, cognitio facilis; usus doctrinam confirmet, mediocris
opera tribuatur, memoria studiumque permaneat. Libet autem semper discere; ut si velim ego
talis optime ludere aut pilae studio tenear, etiam fortasse, si assequi non possim; at
alii quia praeclare faciunt, vehementius, quam causa postulat, delectantur, ut Titius pila
Brulla talis. 89. Quare nihil est quod quisquam magnitudinem artium ex eo, quod senes
discunt, pertimescat. Namque aut senes ad eas accesserunt aut usque ad senectutem in
studiis detinentur aut sunt tardissimi. Res quidem se mea sententia sic habet, ut, nisi
quod quisque cito potuerit, nunquam omnino possit perdiscere. |
XXIV. 90. Iam, iam, inquit Catulus,
intellego, Crasse, quid dicas; et hercule assentior. Satis video tibi homini ad
perdiscendum acerrimo ad ea cognoscenda, quae dicis, fuisse temporis. Pergisne, inquit
Crassus, me quae dicam de me, non de re putare dicere? Sed iam, si placet, ad instituta
redeamus. Mihi vero, Catulus inquit, placet.
91. Tum Crassus: Quorsum igitur haec spectat, inquit, tam longa et tam alte
repetita oratio? Hae duae partes, quae mihi supersunt, illustrandae orationis ac totius
eloquentiae cumulandae, quarum altera dici postulat ornate altera apte, hanc habent vim,
ut sit quam maxime iucunda, quam maxime in sensus eorum, qui audiunt, influat et quam
plurimis sit rebus instructa. 92. Instrumentum autem hoc forense litigiosum acre tractum
ex vulgi opinionibus exiguum saneque mendicum est. Illud rursus ipsum, quod tradunt isti,
qui profitentur se dicendi magistros, non multum est maius quam illud vulgare ac forense.
Apparatu nobis opus est et rebus exquisitis undique collectis accersitis comportatis, ut
tibi, Caesar, faciendum est ad annum; ut ego in aedilitate laboravi, quod cotidianis et
vernaculis rebus satis facere me posse huic populo non putabam. 93. Verborum eligendorum
et collocandorum et concludendorum facilis est vel ratio vel sine ratione ipsa
exercitatio. Rerum est silva magna, quam cum Graeci iam non tenerent ob eamque causam
inventus nostra dedisceret paene discendo, etiam Latini, si dis placet, hoc biennio
magistri dicendi extiterunt; quos ego censor edicto meo sustuleram, non quo, ut nescio
quos dicere aiebant, acui ingenia adulescentium nollem, sed contra ingenia obtundi nolui,
corroborari impudentiam. 94. Nam apud Graecos, cuicuimodi essent, videbam tamen esse
praeter hanc exercitationem linguae doctrinam aliquam et humanitatem dignam scientia; hos
vero novos magistros nihil intellegebam posse docere, nisi ut auderent; quod etiam cum
bonis rebus coniunctum per se ipsum est magnopere fugiendum. Hoc cum unum traderetur et
cum impudentiae ludus esset, putavi esse censoris ne longius id serperet providere. 95.
Quamquam non haec ita statuo atque decerno, ut desperem Latine ea, de quibus disputavimus,
tradi ac perpoliri; patitur enim et lingua nostra et natura rerum veterem illam
excellentemque prudentiam Gracorum ad nostrum usum moremque transferri; sed hominibus opus
est eruditis, qui adhuc in hoc quidem genere nostri nulli fuerunt; sin quando extiterint,
etiam Graecis erunt anteponendi. |
| XXV. 96. Ornatur igitur oratio genere
primum et quasi colore quodam et suco suo. Nam ut gravis, ut suavis, ut erudita sit, ut
liberalis, ut admirabilis, ut polita, ut sensus, ut doloris habeat quantum opus sit, non
est singulorum articulorum; in toto spectantur haec corpore. Ut porro conspersa sit quasi
verborum sententiarumque floribus, id non debet esse fusum aequabiliter per omnem
orationem sed ita distinctum, ut sint quasi in ornatu disposita quaedam insignia et
lumina. 97. Genus igitur dicendi est eligendum, quod maxime teneat eos, qui audiant, et
quod non solum delectet, sed etiam sine satietate delectet; non enim a me iam expectari
puto, ut moneam, ut caveatis ne exilis, ne inculta sit vestra oratio, ne vulgaris, ne
obsoleta; aliud quiddam maius et ingenia me hortantur vestra et aetates. 98. Difficile
enim dictu est quaequam causa sit cur ea, quae maxime sensus nostros impellunt voluptate
et specie prima acerrime commovent, ab iis celerrime fastidio quodam et satietate
abalienemur. Quanto colorum pulcritudine et varietate floridiora sunt in picturis novis
pleraque quam in veteribus! quae tamen, etiam si primo aspectu nos ceperunt, diutius non
delectant; cum idem nos in antiquis tabulis illo ipso horrido obsoletoque teneamur. Quanto
molliores sunt et delicatiores in cantu flexiones et falsae voculae quam certae et
severae! quibus tamen non modo austeri, sed, si saepius fiunt, multitudo ipsa reclamat.
99. Licet hoc videre in reliquis sensibus; unguentis minus diu nos delectari summa et
acerrima suavitate conditis quam his moderatis et magis laudari, quod terram quam quod
crocum olere videatur; in ipso tactu esse modum et mollitudinis et levitatis. Quin etiam
gustatus, qui est sensus ex omnibus maxime voluptarius quique dulcitudine praeter ceteros
sensus commovetur, quam cito id, quod valde dulce est, aspernatur ac respuit! Quis potione
uti aut cibo dulci diutius potest? quom utroque in genere ea, quae leviter sensum
voluptate moveant, facillime fugiant satietatem. 100. Sic omnibus in rebus voluptatibus
maximis fastidium finitimum est; quo hoc minus in oratione miremur, in qua vel ex poetis
vel ex oratoribus possumus iudicare concinnam distinctam ornatam festivam, sine
intermissione, sine reprehensione, sine varietate, quamvis claris sit coloribus picta vel
poesis vel oratio, non posse in delectatione esse diuturna. Atque eo citius in oratoris
aut in poetae cincinnis ac fuco offenditur, quod sensus in nimia voluptate natura, non
mente satiantur; in scriptis et in dictis non aurium solum, sed animi iudicio etiam magis
infucata vitia noscuntur. |
| XXVI. 101. Quare 'bene' et 'praeclare'
quamvis nobis saepe dicatur; 'belle' et 'festive' nimium saepe nolo. Quamquam illa ipsa
exclamatio: 'Non potest melius' sit velim crebra; sed habeat tamen illa in dicendo
admiratio ac summa laus umbram aliquam et recessum, quo magis id, quod erit illuminatum,
extare atque eminere videatur. 102. Nunquam agit hunc versum Roscius eo gestu, quo potest: Nam sapiens virtuti honorem praemium, haud praedam petit;
sed abicit prorsus, ut in proximo:
Set (Proximos et) quid video? ferro saeptus possidet sedes
sacras,
incidat aspiciat admiretur stupescat. Quid? ille alter:
Quid petam praesidi?
quam leniter, quam remisse, quam non actuose! instat enim
O pater, o patria, o Priami domus!
in quo tanta commoveri actio non posset, si esset consumpta superiore motu
et exhausta. Neque id actores prius viderunt quam ipsi poetae, quam denique illi etiam,
qui fecerunt modos, a quibus utrisque summittitur aliquid, deinde augetur extenuatur
inflatur variatur distinguitur. 103. Ita sit nobis igitur ornatus et suavis orator -- nec
tamen potest aliter esse --, ut suavitatem habeat austeram et solidam, non dulcem atque
decoctam. Nam ipsa ad ornandum praecepta, quae dantur, eius modi sunt, ut ea quivis
vitiosissimus orator explicare possit. Quare, ut ante dixi, primum silva rerum [ac
sententiarum] comparanda est, qua de parte dixit Antonius. Haec formanda filo ipso et
genere orationis, illuminanda verbis, varianda sententiis.
104. Summa autem laus eloquentiae est amplificare rem ornando, quod valet non
solum ad augendum aliquid et tollendum altius dicendo sed etiam ad extenuandum atque
abiciendum. |
| XXVII. Id desideratur omnibus iis in
locis, quos ad fidem orationis faciendam adhiberi dixit Antonius, vel cum explanamus
aliquid vel cum conciliamus animos vel cum concitamus. 105. Sed in hoc, quod postremum
dixi, amplificatio potest plurimum, eaque una laus oratoris est et propria maxime. Etiam
maior est illa exercitatio, quam extremo sermone instruxit Antonius primo reiciebat,
laudandi et vituperandi. Nihil est enim ad exaggerandam et amplificandam orationem
accomodatius quam utrumque horum cumulatissime facere posse. 106. Consequentur etiam illi
loci, qui quamquam proprii causarum et inhaerentes in earum nervis esse debent, tamen quia
de universa re tractari solent, communes a veteribus nominati sunt; quorum partim habent
vitiorum et peccatorum acrem quandam cum amplificatione incusationem aut querelam, contra
quam dici nihil solet nec potest, ut in depeculatorem, in proditorem, in parricidam;
quibus uti confirmatis crimibus oportet, aliter enim ieiuni sunt atque inanes; 107. alii
autem habent deprecationem aut miserationem; alii vero ancipites disputationes, in quibus
de universo genere in utramque partem disseri copiose licet. Quae exercitatio nunc propria
duarum philosophiarum, de quibus ante dixi, putatur, apud antiquos erat eorum, a quibus
omnis de rebus forensibus dicendi ratio et copia petebatur. De virtute enim, de officio,
de aequo et bono, de dignitate utilitate honore ignominia praemio poena similibusque de
rebus in utramque partem dicendi animos et vim et artem habere debemus. 108. Sed quoniam
de nostra possessione depulsi in parvo et eo litigioso praediolo relicti sumus et aliorum
patroni nostra tenere tuerique non potuimus, ab iis, quod indignissimum est, qui in
nostrum patrimonium irruperunt, quod opus est nobis mutuemur. |
| XXVIII. 109. Dicunt igitur nunc
quidem illi, qui ex particula parva urbis ac loci nomen habent et Peripatetici philosophi
aut Academici nominantur, olim autem propter eximiam rerum maximarum scientiam a Graecis
politici philosophi appellati universarum rerum publicarum nomine vocabantur, omnem
civilem orationem in horum alterutro genere versari, aut de finita controversia certis
temporibus ac reis hoc modo: Placeatne a Carthaginiensibus captivos nostros redditis suis
recuperari? aut infinite de universo genere quaerentis: Quid omnino de captivo statuendum
ac sentiendum sit? Atque horum superius illud genus causam aut controversiam appellant
eamque tribus, lite aut deliberatione aut laudatione, definiunt; haec autem altera
quaestio infinita et quasi proposita consultatio nominatur. 110. Atque [hactenus
loquantur] etiam hac in instituendo divisione utuntur, sed ita, non ut iure aut iudicio,
vi denique recuperare amissam possessionem, sed ut [iure civili] surculo defringendo
usurpare videantur. Nam illud alterum genus, quod est temporibus locis reis definitum,
optinent atque id ipsum lacinia. Nunc enim apud Philonem, quem in Academia vigere audio,
etiam harum iam causarum cognitio exercitatioque celebratur. Alterum vero tantummodo in
prima arte tradenda nominant et oratoris esse dicunt; sed neque vim neque naturam eius nec
partis nec genera proponunt, ut praeteriri omnino fuerit satius quam attractum deseri.
Nunc enim inopia reticere intelleguntur, tum iudicio viderentur. |
| XXIX. 111. Omnis igitur res eandem
habet naturam ambigendi, de qua quaeri et disceptari potest, sive in infinitis
consultationibus disceptatur sive in eis causis, quae in civitate et in forensi
disceptatione vorsantur; neque est ulla, quae non aut ad cognoscendi aut ad agendi vim
rationemque referatur. 112. Nam aut ipsa cognitio rei scientiaque perquiritur, ut: Virtus
suamne propter dignitatem an propter fructum aliquem expetatur? aut agendi consilium
exquiretur, ut: Sitne sapienti capessenda res publica? 113. Cognitionis autem tres sunt
modi: coniectura definitio et ut ita dicam consecutio. Nam quid in re sit coniectura
quaeritur, ut illud: Sitne in humano genere sapientia? Quam autem vim quaeque res habeat
definitio explicat, ut si quaeratur: Quid sit sapientia? Consecutio autem tractatur, cum
quid quamque rem sequatur anquiritur, ut illud: Sitne aliquando mentiri boni viri? 114.
Redeunt rursus ad coniecturam eamque in quattuor genera dispartiunt. Nam aut quid sit
quaeritur, hoc modo: Naturane sit ius inter homines an in opinionibus? aut quae sit origo
cuiusque rei, ut: Quod sit initium legum aut rerum publicarum? aut causa et ratio, ut si
quaeratur: Cur doctissimi homines de maximis rebus dissentiant? aut de immutatione, ut si
disputetur: Num interire virtus in homine aut num in vitium possit convertere? 115.
Definitionis autem sunt disceptationes aut cum quaeritur quid in communi mente quasi
inpressum sit, ut si disseratur: Idne sit ius, quod maxumae parti sit utile; aut cum quid
cuiusque sit proprium exquiritur, ut: Ornate dicere propriumne sit oratoris an id etiam
aliquis praeterea facere possit? aut cum res distribuitur in partis, ut si quaeretur: Quot
sint genera rerum expetendarum, ut: Sintne tria, corporis animi externarumque rerum; aut
cum quae forma et quasi naturalis nota cuiusque sit describitur, ut si quaeratur avari
species, seditiosi gloriosi. 116. Consecutionis autem duo prima quaestionum genera
ponuntur. Nam aut simplex est disceptatio, ut si disseratur: Expetendane sit gloria? aut
ex comparatione: Laus an divitiae magis expetendae sint? Simplicium autem sunt tres modi:
De expetendis fugiendisve rebus, ut: Expetendine honores sint? Num fugienda paupertas? de
aequo aut iniquo, ut: Aequumne sit ulcisci iniurias etiam propinquorum? de honesto aut
turpi, ut hoc: Sitne honestum gloriae causa mortem obire? 117. Comparationis autem duo
sunt modi: unus, cum idemne sit an aliquid intersit quaeritur, ut Metuere et vereri, ut
Rex et tyrannus, ut Adsentator et amicus; alter, cum quid praestet aliud alii quaeritur,
ut illud: Optimine cuiusque sapientes an populari laude ducantur? Atque eae quidem
disceptationes, quae ad cognitionem referuntur, sic fere a doctissimis hominibus
discribuntur. |
XXX. 118. Quae vero referuntur ad
agendum aut in officii disceptatione versantur, quo in genere quid rectum faciendumque sit
quaeritur, cui loco omnis virtutum et vitiorum est silva subiecta, aut in animorum aliqua
permotione aut gignenda aut sedanda tollendave tractantur. Huic generi subiecta sunt
cohortationes obiurgationes consolationes miserationes omnisque ad omnem animi motum et
impulsio et, si ita res feret, mitigatio. 119. Explicatis igitur his generibus ac modis
disceptationum omnium nihil sane ad rem pertinet, si qua in re discrepavit ab Antoni
divisione nostra partitio. Eadem sunt membra in utriusque disputatione, sed paulo secus a
me atque ab illo partita ac tributa. Nunc ad reliqua progrediar meque ad meum munus
pensumque revocabo. Nam ex illis locis, quos exposuit Antonius, omnia sunt ad quaeque
genera quaestionum argumenta sumenda; sed aliis generibus alii loci magis erunt apti; de
quo non tam quia longum est quam quia perspicuum est, dici nihil est necesse.
120. Ornatissimae sunt igitur orationes eae, quae latissume vagantur et a
privata et a singulari controversia se ad universi generis vim explicandam conferunt et
convertunt, ut ei, qui audiant, natura et genere et universa re cognita de singulis reis
et criminibus et litibus statuere possint. 121. Hanc ad consuetudinem exercitationis vos,
adulescentes, est cohortatus Antonius atque a minutis angustisque concertationibus ad
omnem vim varietatemque vos disserendi traducendos putavit. Quare non est paucorum
libellorum hoc munus, ut ii, qui scripserunt de dicendi ratione, arbitrantur, neque
Tusculani atque huius ambulationis antemeridianae aut nostrae posmeridianae sessionis. Non
enim solum acuenda nobis neque procudenda lingua est, sed onerandum complendumque pectus
maximarum rerum et plurimarum suavitate, copia, varietate. |
| XXXI. 122. Nostra est enim -- si
modo nos oratores, si in civium disceptationibus, si in periculis, si in deliberationibus
publicis adhibendi auctores et principes sumus --, nostra est, inquam, omnis ista
prudentiae doctinaeque possessio, in quam homines quasi caducam atque vacuam abundantes
otio nobis occupatis involaverunt atque etiam aut inridentes oratorem, ut ille in Gorgia
Socrates, cavillantur aut aliquid de oratoris arte paucis praecipiunt libellis eosque
rhetoricos inscribunt, quasi non illa sint propria rhetorum, quae ab eisdem de iustitia,
de officio, de civitatibus instituendis et regendis, de omni vivendi, denique etiam de
naturae ratione dicuntur. 123. Quae quoniam iam aliunde non possumus, sumenda sunt nobis
ab iis ipsis, a quibus expilati sumus; dummodo illa ad hanc civilem scientiam, quo
pertinent et quam intuentur, transferamus neque, ut ante dixi, omnem teramus in iis
discendis rebus aetatem; sed cum fontis viderimus, quos nisi qui celeriter cognorit,
nunquam cognoscet omnino, tum, quotienscumque opus erit, ex iis tantum, quantum res petet,
hauriemus. 124. Nam neque tam est acris acies in naturis hominum et ingeniis, ut res
tantas quisquam nisi monstratas possit videre, neque tanta tamen in rebus obscuritas, ut
eas non penitus acri vir ingenio cernat, si modo aspexerit. In hoc igitur tanto tam
immensoque campo cum liceat oratori vagari libere atque, ubicumque constiterit, consistere
in suo, facile suppeditat omnis apparatus ornatusque dicendi. 125. Rerum enim copia
verborum copiam gignit; et, si est honestas in rebus ipsis, de quibus dicitur, existit ex
re naturalis quidam splendor in verbis. Sit modo is, qui dicet aut scribet, et institutus
liberaliter educatione doctrinaque puerili et flagret studio et a natura adiuvetur et in
universorum generum infinitis disceptationibus exercitatus ornatissimos scriptores
oratoresque ad cognoscendum imitandumque delegerit, ne ille haud sane quem ad modum verba
struat et inluminet a magistris istis requiret. Ita facile in rerum abundantia ad
orationis ornamenta sine duce, natura ipsa si modo est exercitata, delabitur. |
| XXXII. 126. Hic Catulus: Di
immortales, inquit, quantam rerum varietatem, quantam vim, quantam copiam, Crasse,
complexus es quantisque ex angustiis oratorem educere ausus es et in maiorum suorum regno
collocare! Namque illos veteres doctores auctoresque dicendi nullum genus disputationis a
se alienum putasse accepimus semperque esse in omni orationis ratione versatos. 127. Ex
quibus Elius Hippias cum Olympiam venisset maxima illa quinquennali celebritate ludorum,
gloriatus est cuncta paene audiente Graecia nihil esse ulla in arte rerum omnium quod ipse
nesciret; nec solum has artis, quibus liberales doctrinae atque ingenuae continerentur,
geometriam musicam litterarum cognitionem et poetarum atque illa, quae de naturis rerum,
quae de hominum moribus, quae de rebus publicis dicerentur, sed anulum, quem haberet,
pallium, quo amictus, soccos, quibus indutus esset, [se] sua manu confecisse. 128.
Scilicet nimis hic quidem est progressus, sed ex eo ipso est coniectura facilis quantum
sibi illi oratores de praeclarissimis artibus adpetierint, qui ne sordidiores quidem
repudiarint. Quid de Prodico Cio, de Thrasymacho Calchedonio, de Protagora Abderita
loquar? quorum unus quisque plurimum temporibus illis etiam de natura rerum et disseruit
et scripsit. 129. Ipse ille Leontinus Gorgias, quo patrono, ut Plato voluit, philosopho
succubuit orator, qui aut non est victus unquam a Socrate neque sermo ille Platonis verus
est aut, si est [victus], eloquentior videlicet fuit et disertior Socrates et, ut tu
appellas, copiosior et melior orator -- sed hic in illo ipso Platonis libro de omni re,
quaecumque in disceptationem quaestionemque revocetur, se copiosissime dicturum esse
profitetur; isque princeps ex omnibus ausus est in conventu poscere qua de re quisque
vellet audire; cui tantus honos habitus est a Graecia, soli ut ex omnibus Delphis non
inaurata statua sed aurea statueretur. 130. Sed ii, quos nominavi, multique praeterea
summique dicendi doctores uno tempore fuerunt; ex quibus intellegi potest ita se rem
habere, ut tu, Crasse, dicis, oratorisque nomen apud antiquos in Graecia maiore quadam vel
copia vel gloria floruisse. 131. Quo quidem magis dubito tibine plus laudis an Graecis
vituperationis statuam esse tribuendum: cum tu in alia lingua ac moribus natus
occupatissima in civitate vel privatorum negotiis paene omnibus vel orbis terrae
procuratione ac summi imperii gubernatione destrictus, tantam vim rerum cognitionemque
comprenderis eamque omnem cum eius, qui consilio et oratione in civitate valeat, scientia
atque exercitatione sociaris; illi nati in litteris, ardentes his studiis, otio vero
diffluentes non modo nihil adquisierint, sed ne relictum quidem et traditum et suum
conservarint. |
| XXXIII. 132. Tum Crassus: Non in
hac, inquit, una, Catule, re, sed in aliis etiam compluribus distributione partium ac
separatione magnitudines sunt artium deminutae. An tu existumas, cum esset Hippocrates
ille Cous, fuisse tum alios medicos, qui morbis, alios, qui volneribus, alios, qui oculis
mederentur? Num geometriam Euclide aut Archimede, num musicam Damone aut Aristoxeno, num
ipsas litteras Aristophane aut Callimacho tractante tam discerpta fuisse, ut nemo genus
universum complecteretur atque ut alius aliam sibi partem in qua elaboraret seponeret?
133. Equidem saepe hoc audivi de patre et de socero meo nostros quoque homines, qui
excellere sapientiae gloria vellent, omnia, quae quidem tum haec civitas nosset, solitos
esse complecti. Meminerant illi Sex. Aelium; M'. vero Manilium nos etiam vidimus travorso
ambulantem foro -- quod erat insigne eum, qui id faceret, facere civibus suis omnibus
consilii sui copiam --; ad quos olim et ita ambulantis et in solio sedentis domi sic
adibatur, non solum ut de iure civili ad eos, verum etiam de filia conlocanda, de fundo
emendo, [de agro colendo,] de omni denique aut officio aut negotio referretur. 134. Haec
fuit P. Crassi illius veteris, haec Ti. Coruncani, haec proavi generi mei Scipionis
prudentissimi hominis sapientia, qui omnes pontifices maximi fuerunt, ut ad eos de omnibus
divinis atque humanis rebus referretur; eidemque in senatu et apud populum et in causis
amicorum et domi et militiae consilium suum fidemque praestabant. 135. Quid enim M. Catoni
praeter hanc politissimam doctrinam tramarinam atque adventiciam defuit? Num, quia ius
civile didicerat, causas non dicebat? aut quia poterat dicere, iuris scientiam neglegebat?
Utroque in genere [et] elaboravit et praestitit. Num propter hanc ex privatorum negotiis
collectam gratiam tardior in re publica capessenda fuit? Nemo apud populum fortior, nemo
melior senator; et idem facile optimus imperator; denique nihil in hac civitate temporibus
illis sciri discive potuit, quod ille non cum investigarit et scierit tum etiam
conscripserit. 136. Nunc contra plerique ad honores adipiscendos et ad rem publicam
gerendam nudi veniunt atque inermes, nulla cognitione rerum, nulla scientia ornati. Sin
aliquis excellit unus e multis, ecfert se, si unum aliquid adfert, aut bellicam virtutem
aut usum aliquem militarem -- quae sane nunc quidem obsoleverunt -- aut iuris scientiam --
ne eius quidem universi; nam pontificium, quod est coniunctum, nemo discit -- aut
eloquentiam, quam in clamore et in verborum cursu positam putant; omnium vero bonarum
artium, denique virtutum ipsarum societatem cognationemque non norunt. |
| XXXIV. 137. Sed ut ad Graecos
referam orationem, quibus carere hoc quidem sermonis genere non possumus -- nam ut
virtutes a nostris, sic doctrinae sunt ab illis petenda --, septem fuisse dicuntur uno
tempore, qui sapientes et haberentur et vocarentur. Hi omnes praeter Milesium Thalem
civitatibus suis praefuerunt. Quis doctior isdem temporibus illis aut cuius eloquentia
litteris instructior fuisse [traditur] quam Pisistrati? qui primus Homeri libros confusos
antea sic disposuisse dicitur, ut nunc habemus. Non fuit ille quidem civibus suis utilis,
sed ita eloquentia floruit, ut litteris doctrinaque praestaret. 133. Quid Pericles? de
cuius vi dicendi sic accepimus, ut, cum contra voluntatem Atheniensium loqueretur pro
salute patriae severius, tamen id ipsum, quod ille contra populares homines doceret,
populare omnibus et iucundum videretur; cuius in labris veteres comici, etiam cum illi
male dicerent, quod tum Athenis fieri licebat, leporem habitasse dixerunt tantamque in
eodem vim fuisse, ut in eorum mentibus, qui audissent, quasi aculeos quosdam relinqueret.
At hunc non declamator aliquis ad clepsydram latrare docuerat, sed, ut accepimus,
clazomenius ille Anaxagoras vir summus in maximarum rerum scientia. Itaque hic doctrina
consilio eloquentia excellens XL annis praefuit Athenis et urbanis eodem tempore et
bellicis rebus. 139. Quid Critias? Quid Alcibiades? civitatibus quidem suis non boni, sed
certe docti atque eloquentes, nonne Socraticis erant disputationibus eruditi? Quis Dionem
Syracosium doctrinis omnibus expolivit? non Plato? atque eum idem ille non linguae solum,
verum etiam animi ac virtutis magister ad liberandam patriam impulit instruxit armavit.
Aliisne igitur artibus hunc Dionem instituit Plato, aliis Isocrates clarissimum virum
timotheum Cononis praestantissimi imperatoris filium, summum ipsum imperatorem hominemque
doctissimum? aut aliis Pythagorius ille Lysis Thebanum Epaminondam, haud scio an summum
virum unum omnis Graeciae? aut Xenophon Agesilaum? aut Philolaus Archytam Tarentinum? aut
ipse Pythagoras totam illam veterem Italiae Graeciam, quae quondam magna vocitata est? |
| XXXV. 140. Equidem non arbitror.
Sic enim video, unam quandam omnium rerum, quae essent homine erudito dignae atque eo, qui
in re publica vellet excellere, fuisse doctrinam; quam qui accepissent, si eidem ingenio
ad pronuntiandum valuissent et se ad dicendum quoque non repugnante natura dedissent,
eloquentia praestitisse. 141. Itaque ipse Aristoteles cum florere Isocratem nobilitate
discipulorum videret, quod [ipse] suas disputationes a causis forensibus et civilibus ad
inanem sermonis elegantiam transtulisset, mutavit repente totam formam prope disciplinae
suae versumque quendam Philoctetae paulo secus dixit. Ille enim turpe sibi ait esse
tacere, cum barbaros, hic autem, cum Isocratem pateretur dicere. Itaque ornavit et
inlustravit doctrinam illam omnem rerumque cognitionem cum orationis exercitatione
coniunxit. Neque vero hoc fugit sapientissimum regem Philippum, qui hunc Alexandro filio
doctorem accierit, a quo eodem ille et agendi acciperet praecepta et eloquendi. 142. Nunc
sive qui volet eum philosophum, qui copiam nobis rerum orationisque tradat, per me
appellet oratorem licet; sive hunc oratorem, quem ego dico sapientiam iunctam habere
eloquentiae, philosophum appellare malet, non impediam; dummodo hoc constet, neque
infantiam eius, qui rem norit, sed eam explicare dicendo non queat, neque inscientiam
illius, cui res non suppetat, verba non desint, esse laudandam; quorum si alterum sit
optandum, malim equidem indisertam prudentiam quam stultitiam loquacem; 143. si quaerimus
quid unum excellat ex omnibus, docto oratori palma danda est; quem si patiuntur eundem
esse philosophum, sublata controversia est. Sin eos diiungent, hoc erunt inferiores, quod
in oratore perfecto inest illorum omnis scientia, in philosophorum autem cognitione non
continuo inest eloquentia; quae quanquam condemnatur ab eis, necesse est tamen aliquem
cumulum illorum artibus afferre videatur. Haec cum Crassus dixisset, parumper [et] ipse
conticuit [et ceteris silentium fuit]. |
XXXVI. 144. Tum Cotta: Equidem,
inquit, Crasse, non possum queri, quod mihi videare aliud quiddam et id quod non
susceperis disputasse; plus enim aliquanto attulisti, quam tibi erat tributum a nobis [ac
denuntiatum]; sed certe ut eae partes fuerunt tuae, de inlustranda oratione ut diceres, et
eras ipse iam ingressus atque in quattuor partis omnem orationis laudem discripseras, cum
de duabus primis nobis quidem satis, sed, ut ipse [dicebas], celeriter exigueque dixisses,
duas tibi reliquas feceras, quem ad modum primum ornate, deinde etiam apte diceremus: 145.
quo cum ingressus esses, repente te quasi quidam aestus ingeni tui procul a terra abripuit
atque in altum a conspectu paene omnium abstraxit. Omnem enim rerum scientiam complexus
non tu quidem eam nobis tradidisti -- neque enim fuit tam exigui temporis --; sed apud hos
quid profeceris nescio, me quidem in Academiam totum compulisti. In qua velim sit illud,
quod saepe posuisti, ut non necesse sit consumere aetatem atque ut possit is illa omnia
cernere, qui tantummodo aspexerit; sed etiam si est aliquando spissius aut si ego sum
tardior, profecto nunquam conquiescam neque defetigabor ante, quam illorum ancipitis vias
rationesque et pro omnibus et contra omnia disputandi percepero.
146. Tum Caesar: Unum, inquit, me ex tuo sermone maxime, Crasse, commovit,
quod eum negasti, qui non cito quid didicisset, unquam omnino posse perdiscere; ut mihi
non sit difficile periclitari et aut statim percipere ista, quae tu verbis ad caelum
extulisti, aut, si non potuerim, tempus non perdere, cum tamen his nostris possim esse
contentus. 147. Hic Sulpicius: Ego vero, inquit, Crasse, neque Aristotelem istum neque
Carneadem nec philosophorum quemquam desidero, vel me licet existimes desperare ista posse
perdiscere vel, id quod facio, contemnere. Mihi rerum forensium et communium volgaris haec
cognitio satis magna est ad eam quam specto eloquentiam; ex qua ipsa tamen permulta
nescio, quae tum denique, cum causa aliqua, quae a ame dicenda est, desiderat, quaero.
Quam ob rem, nisi forte es iam defessus et si tibi non graves sumus, refer ad illa te,
quae ad ipsius orationis laudem splendoremque pertinent; quae ego ex te audire volui, non
ut desperarem me eloquentiam consequi posse, sed ut aliquid addiscerem. |
| XXXVII. 148. Tum Crassus:
Pervolgatas res requiris, inquit, et tibi non incognitas, Sulpici. Quis enim de isto
genere non docuit, non instituit, non scriptum etiam reliquit? Sed geram morem et ea
dumtaxat, quae mihi nota sunt, breviter exponam tibi; censebo tamen ad eos, qui auctores
et inventores sunt harum sane minutarum rerum, revortendum. 149. Omnis igitur oratio
conficitur ex verbis, quorum primum nobis ratio simpliciter videnda est, deinde coniuncte.
Nam est quidam ornatus orationis, qui ex singulis verbis est; alius, qui ex continuatis
[coniunctis] constat. Ergo utimur verbis aut iis, quae propria sunt et certa quasi
vocabula rerum, paene una nata cum rebus ipsis; aut iis, quae transferuntur et quasi
alieno in loco conlocantur; aut iis, quae novamus et facimus ipsi. 150. In propriis igitur
est [verbis] illa laus oratoris, ut abiecta et obsoleta fugiat, lectis atque inlustribus
utatur, in quibus plenum quiddam et sonans inesse videatur. Sed in hoc verborum genere
propriorum dilectus est habendus quidam atque is aurium quodam iudicio ponderandus est; in
quo consuetudo etiam bene loquendi valet plurimum. 151. Itaque hoc, quod volgo de
oratoribus ab imperitis dici solet, 'Bonis hic verbis' aut 'Aliquis non bonis utitur' non
arte aliqua perpenditur, sed quodam quasi naturali sensu iudicatur; in quo non magna laus
est vitare vitium -- quanquam est magnum --, verum tamen hoc quasi solum quoddam atque
fundamentum est, verborum usus et copia bonorum. 152. Sed quid ipse aedificet orator et in
quo adiungat artem, id esse nobis quaerendum atque explicandum videtur. |
| XXXVIII. Tria sunt igitur in verbo
simplici, quae orator adferat ad inlustrandam atque exornandam orationem: aut inusitatum
verbum aut novatum aut tralatum. 153. Inusitata sunt prisca fere ac vetustate ab usu
cotidiani sermonis iam diu intermissa, quae sunt poetarum licentiae liberiora quam
nostrae; sed tamen raro habet etiam in oratione poeticum aliquod verbum dignitatem. Neque
enim illud fugerim dicere, ut Coelius: 'Qua tempestate Poenus in Italiam venit,' nec
'prolem' aut 'subolem' aut 'effari' aut 'nuncupari' aut, ut tu soles, Catule, 'non rebar'
aut 'opinabar;' aut alia multa, quibus loco positis grandior atque antiquior oratio saepe
videri solet. 154. Novantur autem verba, quae ab eo qui dicit ipso gignuntur ac fiunt, vel
coniungendis verbis, ut haec: Tum pavor sapientiam omnem mi exanimato expectorat.
Num non vis huius me versutiloquas malitias --
videtis enim et 'versutiloquas' et 'expectorat' ex coniunctione facta esse verba, non
nata; sed saepe vel sine coniunctione verba novantur, ut ille 'senius desertus,' ut 'di
genitales,' ut 'bacarum ubertate incurvescere.' 155. Tertius ille modus transferendi verbi
late patet, quem necessitas genuit inopia coacta et angustiis, post autem iucunditas
delectatioque celebravit. Nam ut vestis frigoris depellendi causa reperta primo, post
adhiberi coepta est ad ornatum etiam corporis et dignitatem, sic verbi tralatio instituta
est inopiae causa, frequentata delectationis. Nam 'gemmare vitis,' 'luxuriem esse in
herbis,' 'laetas segetes' etiam rustici dicunt. Quod enim declarari vix verbo proprio
potest, id tralato cum est dictum, inlustrat id, quod intellegi volumus, eius rei, quam
alieno verbo posuimus, similitudo. 156. Ergo hae tralationes quasi mutuationes sunt, cum
quod non habeas aliunde sumas; illae paulo audaciores, quae non inopiam vindicant, sed
orationi splendoris aliquid arcessunt; quarum ego quid vobis aut inveniendi rationem aut
genera ponam? |
| XXXIX. 157. Similitudinis est ad
verbum unum contracta brevitas, quod verbum in alieno loco tanquam in suo positum, si
agnoscitur, delectat; si simile nihil habet, repudiatur. Sed ea traferri oportet, quae aut
clariorem faciunt rem, ut illa omnia:
Inhorrescit
mare,
Tenebrae conduplicantur, noctisque et nimbum occaecat nigror,
Flamma inter nubes coruscat, caelum tonitru contremit,
Grando mixta imbri largifico subita praecipitans cadit,
Undique omnes venti erumpunt, saevi existunt turbines:
Fervit aestu pelagus --
omnia fere, quo essent clariora, tralatis per similitudinem verbis dicta
sunt; 158. aut quo significetur magis res tota sive facti alicuius sive consilii, ut ille,
qui occultantem consulto, ne id quod ageretur intellegi posset, duobus tralatis verbis
similitudine ipsa indicat,
Quandoquidem is se circum vestit dicitis saepit sedulo.
Non nunquam etiam brevitas tralatione conficitur, ut illud 'Si telum manu
fugit.' Inprudentia teli missi brevius propriis verbis exponi non potuit, quam est uno
significata tralato. 159. Hoc in genere persaepe mihi admirandum videtur quid sit, quod
omnes tralatis et alienis magis delectentur verbis quam propriis et suis. |
| XL. Nam si res suum nomen et vocabulum
proprium non habet, ut 'pes' in navi, ut 'nexum' quod per libram agitur, ut in 'uxore
divortium,' necessitas cogit quod non habeas aliunde sumere; sed in suorum verborum maxima
copia tamen homines aliena multo magis, si sunt ratione tralata, delectant. 160. Id
accidere credo vel quod ingeni specimen est quiddam transilire ante pedes positum et alia
longe repetita sumere; vel quod is qui audit alio ducitur cogitatione neque tamen aberrat,
quae maxima est delectatio; vel quod in singulis verbis res ac totum simile conficitur;
vel quod omnis tralatio, quae quidem sumpta ratione est, ad sensus ipsos admovetur, maxime
oculorum, qui est sensus acerrimus. 161. Nam et 'odor urbanitatis' et 'mollitudo
humanitatis' et 'murmur maris' et 'dulcitudo orationis' sunt dicta a ceteris sensibus;
illa vera oculorum multo acriora, quae paene ponunt in conspectu animi, quae cernere et
videre non possumus. Nihil est enim in rerum natura, cuius nos non in aliis rebus possimus
uti vocabulo et nomine. Unde enim simile duci potest -- potest autem ex omnibus --,
indidem verbum unum, quod similitudinem continet, tralatum lumen adferet orationi. 162.
Quo in genere primum est fugienda dissimilitudo: 'Caeli ingentes fornices.' Quamvis
sphaeram in scaenam, ut dicitur, attulerit Ennius, tamen in sphaera fornicis similitudo
inesse non potest.
Vive,
Ulixes, dum licet;
Oculis postremum lumen radiatum rape!
non dixit 'pete,' non 'cape' -- haberet enim moram sperantis diutius esse
victurum --, sed 'rape.' Est hoc verbum ad id aptatum, quod ante dixerat, 'dum licet.' |
