| LXX. 281. Ridetur etiam discrepantia:
Quid huic abest nisi res et virtus? Bella etiam est familiaris reprehensio quasi errantis;
ut cum obiurgavit Albium Granius, quod, cum eius tabulis quiddam [ab] Albucio probatum
videretur, [et] valde absoluto Scaevola gauderet neque intellegeret contra suas tabulas
esse iudicatum. 282. Huic similis est etiam admonitio in consilio dando familiaris, ut cum
patrono malo, cum vocem in dicendo optudisset, suadebat Granius, ut mulsum frigidum
biberet, simulac domum redisset: Perdam, inquit, vocem, si id fecero. Melius est, inquit,
quam reum. 283. Bellum etiam est, cum quid cuique sit consentaneum dicitur; ut cum Scaurus
nonnullam haberet invidiam ex eo, quod Phrygionis Pompei locupletis hominis bona sine
testamento possederat, sederetque advocatus reo Bestiae, cum funus quoddam duceretur,
accusator [C.] Memmius, Vide, inquit, Scaure, mortuus rapitur, si potes esse possessor.
284. Sed ex his omnibus nihil magis ridetur, quam quod est praeter expectationem; cuius
innumerabilia sunt exempla, ut Appii maioris illius, qui in senatu, cum ageretur de agris
publicis et de lege Thoria et peteretur Lucullus ab iis, qui a pecore eius depasci agros
publicos dicerent, Non est, inquit, Luculli pecus illud; erratis -- defendere Lucullum
videbatur --; ego liberum puto esse; qua libet pascitur. 285. Placet mihi illud etiam
Scipionis illius, qui Ti. Gracchum perculit. Cum ei M. Flaccus multis probris obiectis P.
Mucium iudicem tulisset, Eiero, inquit, iniquus est, Cum esset admurmuratum, A, inquit P.
C., non ego mihi [illum] iniquum eiero, verum omnibus. Ab hoc vero Crasso nihil facetius;
cum laesisset testis Silus Pisonem, quod se in eum audisse dixisset, Potest fieri, inquit,
Sile, ut is, unde te audisse dicis, iratus dixerit. Annuit Silus. Potest etiam, ut tu non
recte intellexeris. Id quoque toto capite adnuit, ut se Crasso daret. Potest etiam
[fieri], inquit, ut omnino quod te audisse dicis nunquam audieris. Hoc ita praeter
expectationem accidit, ut testem omnium risus obrueret. Huius generis et plenus Novius --
locus est familiaris: Sapiens si algebis, tremes -- et alia permulta. |
LXXI. 286. Saepe etiam facete
concedas adversario id ipsum, quod tibi ille detrahit, ut C. Laelius, cum ei quidam malo
genere natus diceret, indignum esse suis maioribus, At hercule, inquit, tu tuis dignus.
Saepe etiam sententiose ridicula dicuntur, ut M. Cincius quo die legem de donis et
muneribus tulit, cum C. Cento prodisset et satis contumeliose Quid fers, Cinciole?
quaesisset, Ut emas, inquit, Gai, si uti velis. 287. Saepe etiam salse quae fieri non
possunt optantur, ut M. Lepidus, cum ceteris se in campo exercentibus ipse in herba
recubuisset, Vellem hoc esset, inquit, laborare. Salsum est etiam quaerentibus et quasi
percontantibus lente respondere quod nolint, ut censor Lepidus, cu M. Antistio Pyrgensi
equum ademisset, amici cum vociferarentur et quaererent quid ille patri suo responderet
cur ademptum sibi equum [diceret], cum optimus colonus, cum parcissimus modestissimus
frugalissimus esset, Me istorum, inquit, nihil credere. 288. Colliguntur a Graecis alia
nonnulla, execrationes admirationes minationes. Sed haec ipsa nimis mihi videor in multa
genera discripsisse. Nam illa, quae verbi ratione et vi continentur, certa fere ac
definita sunt; quae plerumque, ut ante dixi, laudari magis quam rideri solent. 289. Haec
autem, quae sunt in re et ipsa sententia, partibus sunt innumerabilia generibus pauca.
Expectationibus enim decipiendis et naturis aliorum inridendis ipsorum ridicule indicandis
et similitudine turpioris et dissimulatione et subabsurda dicendo et stulta reprehendendo
risus moventur. Itaque inbuendus est is, qui iocose volet dicere, quasi natura quadam apta
ad haec genera et moribus, ut ad cuiusque modi genus ridiculi voltus etiam accommodetur,
qui quidem quo serverior est et tristior ut in te, Crasse, hoc illa quae dicuntur salsiora
videri solent.
290. Sed iam tu, Antoni, qui in hoc devorsorio sermonis mei libenter
adquieturum te esse dixisti, tanquam in Pomptinum deverteris, neque amoenum neque salubrem
locum, censeo, ut satis diu te putes requiesse et iter reliquum conficere pergas. Ego
vero, atque hilare quidem a te acceptus, inquit, et cum doctior per te tum etiam audacior
factus iam ad iocandum. Non enim vereor ne quis me in isto genere leviorem iam putet,
quoniam quidem tu Fabricios mihi auctores et Africanos Maximos Catones Lepidos protulisti.
291. Sed habetis ea, quae voltis ex me audire, de quibus quidem accuratius dicendum et
cogitandum fuit. Nam cetera faciliora sunt atque ex iis, quae dicta sunt, reliqua
nascuntur omnia. |
| LXXII. Ego enim cum ad causam sum
adgressus atque omnia cogitando, quo ad facere potui, persecutus, cum et argumenta causae
et eos locos, quibus animi iudicum conciliantur, et illos, quibus permoventur, vidi atque
cognovi, tum constituo quid habeat causa quaeque boni, quid mali. Nulla enim fere potest
res in dicendi disceptationem aut controversiam vocari, quae non habeat utrumque; sed
quantum habeat id refert. 292. Mea autem ratio haec esse in dicendo solet, ut boni quod
habeam, id amplectar exornem exaggeram, ibi commorer, ibi habitem, ibi haeream, a malo
autem vitioque causae ita recedam, non ut [id] me defugere adpareat, sed ut totum bono
illo ornando et augendo dissimulatum obruatur. Et si causa est in argumentis, firmissima
quaeque maxime tueor, sive plura sunt sive aliquod unum; sin autem in conciliatione aut in
permotione causa est, ad eam me potissimum partem, quae maxime movere animos hominum
potest, confero. 293. Summa denique huius generis haec est, ut si in refellendo adversario
firmior esse oratio quam in confirmandis nostris rebus potest, omnia in illum tela
conferam; si nostra probari facilius quam illa redargui possunt, abducere animos a
contraria defensione et ad nostram conor deducere. 294. Duo denique illa, quae facillima
videntur, quoniam quae difficiliora sunt non possum, mihi pro meo iure sumo; unum, ut
molesto aut difficili argumento aut loco non nunquam omnino nihil respondeam. Quod
forsitan aliquis iure inriserit; quis enim est qui [id] facere non possit? Sed tamen ego
de mea nunc, non de aliorum facultate disputo confiteorque me, si quae premat res
vehementius, ita cedere solere, ut non modo non abiecto sed ne reiecto quidem scuto fugere
videar, sed adhibere quandam in dicendo speciem atque pompam et pugnae similem fugam,
consistere vero in meo praesidio sic, ut non fugiendi hostis sed capiendi loci causa
cesisse videar. 295. Alterum est illud quod ego maxime oratori cavendum et providendum
puto quodque me sollicitare summe solet: non tam ut prosim causis elaborare soleo, quam ut
ne quid obsim; non quin enitendum sit in utroque, sed tamen multo est turpius oratori
nocuisse videri causae quam non profuisse. |
| LXXIII. Sed quid hoc loco vos
inter vos, Catule? an haec, ut sunt contemnenda, contemnitis? Minime, inquit ille; sed
Caesar de isto ipso quiddam velle dicere videbatur. Me vero libente, inquit Antonius,
dixerit sive refellendi causa sive quaerendi. 296. Tum Iulius: Ego mehercule, inquit,
Antoni, semper is fui qui de te oratore sic praedicarem, unum te in dicendo mihi videri
tectissimum propriumque hoc esse laudis tuae nihil umquam a te esse dictum quod obesset ei
pro quo diceres. Idque memoria teneo, cum mihi sermo cum hoc Crasso multis audientibus
esset institutus Crassusque plurimis verbis eloquentiam laudaret tuam, dixisse me cum
ceteris tuis laudibus hanc esse vel maximam, quod non solum quod opus esset diceres, sed
etiam quod non opus esset non diceres; 297. tum illum mihi respondere memini: cetera in te
summe esse laudanda, illud vero improbi esse hominis et perfidiosi, dicere quod alienum
esset et noceret ei, pro quo quisque diceret. Quare non sibi eum disertum qui id non
faceret videri, sed improbum qui faceret. Nunc, si tibi videtur, Antoni, demonstres velim
quare tu hoc ita magnum putes, nihil in causa mali facere, ut nihil tibi in oratore maius
esse videatur. |
| LXXIV. 298. Dicam equidem, Caesar,
inquit, quid intellegam; sed et tu et vos hoc omnes, inquit, mementote, non me de perfecti
oratoris divinitate quadam loqui sed de exercitationis et consuetudinis meae mediocritate.
Crassi quidem responsum excellentis cuiusdam est ingenii ac singularis; cui quidem
portenti simile esse visum est posse aliquem inveniri oratorem, qui aliquid mali faceret
dicendo obessetque ei, quem defenderet; 299. facit enim de se coniecturam; cuius tanta vis
ingenii est, ut neminem nisi consulto putet quod contra se ipsum sit dicere; sed ego non
de praestanti quadam et eximia, sed prope de volgari et communi vi nunc disputo. Ita apud
Graecos fertur incredibili quadam magnitudine consilii atque ingenii Atheniensis ille
fuisse Themistocles; ad quem quidam doctus homo atque in primis eruditus accessisse
dicitur eique artem memoriae, quae tum primum proferebatur, pollicitus esse se traditurum;
cum ille quaesisset quidnam illa ars efficere posset, dixisse illum doctorem, ut omnia
meminisset; [et] ei Themistoclem respondisse gratius sibi illum esse facturum, si se
oblivisci quae vellet quam si meminisse docuisset. 300. Videsne quae vis in homine
acerrimi ingenii, quam potens et quanta mens fuerit? qui ita responderit, ut intellegere
possemus nihil ex illius animo, quod semel esset infusum, umquam effluere potuisse; cum
quidem ei fuerit optabilius oblivisci posse potius quod meminisse nollet quam quod semel
audisset vidissetve meminisse. Sed neque propter hoc Themistocli responsum memoriae nobis
opera danda non est neque illa mea cautio et timiditas in causis propter praestantem
prudentiam Crassi neglegenda est. Uterque enim istorum non mihi attulit aliquam, sed suam
significavit facultatem. 301. Et enim permulta sunt in causis in omni parte orationis
circumspicienda, ne quid offendas, ne quo inruas. Saepe aliqui testis aut non laedit aut
minus laedit, nisi lacessatur. Orat reus, urgent advocati, ut invehamur, ut male dicamus,
denique ut interrogemus; non moveor, non optempero, non satisfacio, neque tamen ullam
adsequor laudem; homines enim imperiti facilius quod stulte dixeris reprehendere quam quod
sapienter tacueris laudare possunt. 302. Hic quantum fit mali, si iratum, si non stultum,
si non levem testem laeseris! Habet enim et voluntatem nocendi in iracundia et vim in
ingenio et pondus in vita; nec, si hoc Crassus non committit, ideo non multi et saepe
committunt. Quo quidem mihi turpius videri nihil solet, quam quod ex oratoris dicto aliquo
aut responso aut rogato sermo ille sequitur: Occidit. Adversariumne? Immo vero, aiunt, se
et eum quem defendit. |
| LXXV. 303. Hoc Crassus non putat
nisi perfidia accidere posse; ego autem saepissime video in causis aliquid mali facere
homines minime malos. Quid? illud quod supra dixi, solere me cedere et, ut planius dicam,
fugere ea, quae valde causam meam premerent, cum id non faciunt alii versanturque in
hostium castris ac sua praesidia dimittunt, mediocriterne causis nocent, cum aut
adversariorum adiumenta confirmant aut ea quae sanare nequeunt exulcerant? 304. Quid? cum
personarum quas defendunt rationem non habent, si quae sunt in iis invidiosa non mnitigant
extenuando, sed laudando et efferendo invidiosiora faciunt, quantum est in eo tandem mali?
Quid? si in homines caros iudicibusque iucundos sine illa praemunitione orationis acerbius
et contumeliosius invehare, nonne a te iudices abalienes? 305. Quid? si, quae vitia aut
incommoda sunt in aliquo iudice uno aut pluribus, ea tu in adversariis exprobrando non
intellegas te in iudices invehi, mediocre peccatum est? Quid? si, cum pro altero dicas,
litem tuam facias aut laesus efferare iracundia, causam relinquas, nihilne noceas? In quo
ego, non quo libenter male audiam, sed quia causam non libenter relinquo, nimium patiens
et lentus existimor; ut cum te ipsum, Sulpici, obiurgabam, quod ministratorem peteres, non
adversarium. Ex quo etiam illud adsequor, ut, si quis mihi male dicat, petulans, ut plane
insanus esse videatur. 306. In ipsis autem argumentis si quid posueris aut aperte falsum
aut ei, quod dixeris dicturusve sis, contrarium aut genere ipso remotum ab usu iudiciorum
ac foro, nihilne noceas? Quid multa? omnis cura mea solet in hoc versari semper -- dicam
enim saepius --, si possim, ut boni efficiam aliquid dicendo; si id minus, ut certe ne
quid mali. |
| LXXVI. 307. Itaque nunc illuc redeo,
Catule, in quo tu me paulo ante laudabas, ad ordinem conlocationemque rerum ac locorum.
Cuius ratio est duplex: altera, quam adfert natura causarum, altera, quae oratorum iudicio
et prudentia comparatur. Nam ut aliquid ante rem dicamus, deinde ut rem exponamus, post ut
eam probemus nostris praesidiis confirmandis contrariis refutandis, deinde ut concludamus
atque ita peroremus, hoc dicendi natura ipsa praescribit. 308. Ut vero statuamus ea, quae
probandi et docendi causa dicenda sunt, quem ad modum componamus, id est vel maxime
proprium oratoris prudentiae. Multa enim occurrunt argumenta, multa quae in dicendo
profutura videantur. Sed eorum partim ita levia sunt, ut contemnenda sint, partim, etiam
si quid habent adiumenti, sunt non numquam eius modi, ut insit in iis aliquid vitii neque
tanti sit illud quod prodesse videatur, ut cum aliquo malo coniungatur. 309. quae autem
utilia sunt atque firma, si ea tamen, ut saepe fit, valde multa sunt, ea, quae ex iis aut
levissima sunt aut aliis gravioribus consimilia, secerni arbitror oportere atque ex
oratione removeri. Equidem cum colligo argumenta causarum, non tam ea numerare soleo quam
expendere. |
| LXXVII. 310. Et quoniam, quod
saepe iam dixi, tribus rebus homines ad nostram sententiam perducimus, aut docendo aut
conciliando aut permovendo, una ex tribus his rebus res prae nobis est ferenda, ut nihil
aliud nisi docere velle videamur; reliquae duae, sicuti sanguis in corporibus, sic illae
in pepetuis orationibus fusae esse debebunt. Nam et principia et ceterae partes orationis,
de quibus paulo post pauca dicemus, habere hanc vim magno opere debent, ut ad eorum
mentes, apud quos agitur, movendas pertinere possint. 311. Sed his partibus orationis,
quae, etsi nihil docent argumentando, persuadendo tamen et commovendo perficiunt plurumum,
quamquam maxime proprius est locus et in exordiendo et in perorando, degredi tamen ab eo,
quod proposueris atque agas, permovendorum animorum causa saepe utile est. 312. Itaque vel
re narrata et exposita saepe datur ad commovendos animos degrediendi locus, vel argumentis
nostris confirmatis vel contrariis refutatis vel utroque loco vel omnibus, si habet eam
causa dignitatem atque copiam, recte id fieri potest; eaeque causae sunt ad augendum et ad
ornandum gravissimae atque plenissimae, quae plurimos exitus dant ad eius modi
degressionem, ut iis locis uti liceat, quibus animorum impetus eorum qui audiant aut
impellantur aut reflectantur. 313. Atque etiam in illo reprehendo eos, qui, quae minime
firma sunt, ea prima collocant. In quo illos quoque errare arbitror, qui, si quando -- id
quod mihi nunquam placuit -- pluris adhibent patronos, ut in quoque eorum minimum putant
esse, ita eum primum volunt dicere. Res enim hoc postulat, ut eorum expectationi qui
audiunt quam celerrime succurratur; cui si initio satisfactum non sit, multo plus sit in
reliqua causa laborandum. Male enim se res habet, quae non statim, ut dici coepta est,
melior fieri videtur. 314. Ergo ut in oratore optumus quisque, sic in oratione firmissimum
quodque sit primum; dum illud tamen in utroque teneatur, ut ea quae excellent serventur
etiam ad perorandum, si qua erunt mediocria -- nam vitiosis nusquam esse oportet locum --
in mediam turbam atque in gregem coiciantur. 315. Hisce omnibus rebus consideratis tum
denique id, quod primum est dicendum, postremum soleo cogitare, quo utar exordio. Nam si
quando id primum invenire volui, nullum mihi occurrit nisi aut exile aut nugatorium aut
volgare aut commune. |
| LXXVIII. Principia autem dicendi
semper cum accurata et acuta et instructa sententiis, apta verbis, tum vero causarum
propria esse debent. Prima est enim quasi cognitio et commendatio orationis in principio
quaeque continuo eum qui audit permulcere atque allicere debet. 316. In quo admirari soleo
non equidem istos, qui nullam huic rei operam dederunt, sed hominem in primis disertum
atque eruditum Philippum, qui ita solet surgere ad dicendum, ut quod primum verbum
habiturus sit nesciat; et ait idem, cum bracchium concalefecerit tum se solere pugnare,
neque attendit eos ipsos, unde hoc simile ducat, primas illas hastas ita iactare leniter,
ut et venustati vel maxime serviant et reliquis viribus suis consulant. 317. Nec est
dubium, quin exordium dicendi vehemens et pugnax non saepe esse debeat; sed si in ipso
illo gladiatorio vitae certamine, quo ferro decernitur, tamen ante congressum multa fiunt,
quae non ad volnus sed ad speciem valere videantur: quanto hoc magis in oratione est
spectandum, in qua non vis potius quam delectatio postulatur! Nihil est denique in natura
rerum omnium, quod se universum profundat et quod totum repente evolvat. Sic omnia, quae
fiunt quaeque aguntur acerrime, lenioribus principiis natura ipsa praetexuit. 318. Haec
autem in dicendo non extrinsecus alicunde quaerenda sed ex ipsis visceribus causae sumenda
sunt. Idcirco tota causa pertemptata atque perspecta locis omnibus inventis atque
instructis considerandum est quo principio sit utendum. 319. Sic et facile reperietur;
sumetur enim ex iis rebus, quae erunt uberrimae vel in argumentis vel in partibus, ad quas
dixi degredi saepe oportere; ita et momenti aliquid adferent, cum erunt paene ex intima
defensione depromptae, et adparebit eas non modo non esse communis nec in alias causas
posse transferri sed penitus ex ea causa, quaecumque agitur, ecfloruisse. |
| LXXIX. 320. Omne autem principium
aut rei totius, quae agetur, significationem habere debebit aut aditum ad causam et
munitionem aut quoddam ornamentum et dignitatem. Sed oportet, ut aedibus ac templis
vestibula et aditus, sic causis principia pro portione rerun praeponere. Itaque in parvis
atque infrequentibus causis ab ipsa re est exordiri saepe commodius. 321. Sed cum erit
utendum principio, quod plerumque erit, aut ex reo aut ex adversario aut ex re aut ex eis,
apud quos agitur, sententias duci licebit. Ex reo, -- reos appello, quorum res est -- quae
significent bonum virum, quae liberalem, quae calamitosum, quae misericordia dignum, quae
valeant contra falsam criminationem; ex adversario iisdem ex locis fere contraria. 322. Ex
re, si crudelis, si nefanda, si praeter opinionem, si inmerito, si misera, si ingrata, si
indigna, si nova, si quae restitui sanarique non possit; ex iis autem, apud quos agetur,
ut benivolos beneque existimantis efficiamus, quod agendo efficitur melius quam rogando.
Est id quidem in totam orationem confundendum nec minime in extremam; sed tamen multa
principia ex eo genere gignantur. 323. Nam [et] attentum monent Graeci ut principio
faciamus iudicem et docilem; quae sunt utilia, sed non principii magis propria quam
reliquarum partium; faciliora etiam in principiis, quod [et] attenti tum maxime sunt, cum
omnia expectant, et dociles magis in initiis esse possunt. Inlustriora enim sunt, quae in
principiis quam quae in mediis causis dicuntur aut arguendo aut refellendo. 324. Maximam
autem copiam principiorum ad iudicem aut alliciendum aut incitandum ex iis locis trahemus,
qui ad motus animorum conficiendos inerunt in causa; quos tamen totos explicare in
principio non oportebit, sed tantum inpelli iudicem primo leviter, ut iam inclinato
reliqua incumbat oratio. |
LXXX. 325. Conexum autem ita sit
principium consequenti orationi, ut non tanquam citharoedi prooemium adfectum aliquod sed
cohaerens cum omni corpore membrum esse videatur. Nam nonnulli, cum illud meditati
ediderunt, sic ad reliqua transeunt, ut audientiam fieri sibi velle non videantur. Atque
eius modi illa prolusio debet esse, non ut Samnitium, qui vibrant hastas ante pugnam,
quibus in pugnando nihil utuntur, sed ut ipsis sententiis, quibus proluserint, vel pugnare
possint.
326. Narrare vero rem quod breviter iubent, si brevitas appellanda est, cum
verbum nullum redundat, brevis est L. Crassi oratio; sin tum est brevitas, cum tantum
verborum est, quantum necesse est, aliquando id opus est; sed saepe obest vel maxime in
narrando, non solum quod obscuritatem adfert, sed etiam quod eam virtutem, quae
narrationis est maxima, ut iucunda et ad persuadendum accommodata sit, tollit. Videatur
illa:Nam is postquam excessit ex ephebis. . . .
327. quam longa est narratio! mores adulescentis ipsius et servilis
percontatio, mors Chrysidis, voltus et forma et lamentatio sororis, reliqua pervarie
iucundeque narrantur. Quod si hanc brevitatem quaesisset,
Effertur, imus, ad sepulcrum venimus,
In ignem inposita est,
decem versiculis totum conficere potuisset; quanquam hoc ipsum Effertur,
imus, concisum est ita, ut non brevitati servitum sit sed magis venustati. 328. Quod si
nihil fuisset nisi In ignem imposita est, tamen res tota cognosci facile potuisset. Sed et
festivitatem habet narratio distincta personis et interpuncta sermonibus; et est et
probabilius, quod gestum esse dicas, cum quem ad modum actum sit exponas, et multo
apertius ad intellegendum est, si constituitur aliquando ac non ista brevitate
percurritur. 329. Apertam enim narrationem tam esse oportet quam cetera; sed hoc magis in
hoc elaborandum est, quod et difficilius est non esse obscurum in re narranda quam aut in
principio aut in argumento [aut purgando aut perorando] et maiore etiam periculo haec pars
orationis obscura est quam cetera, vel quia, si quo alio in loco est dictum quid
obscurius, tantum [id] perit quod ita dictum est, narratio obscura totam occaecat
orationem, vel quod alia possis, semel si obscurius dixeris, dicere alio loco planius,
narrationis unus est in causa locus. Erit autem perspicua narratio, si verbis usitatis, si
ordine temporum conservato, si non interrupte narrabitur. |
LXXXI. 330. Sed quando utendum sit
aut non sit narratione, id est consilii. Neque enim si nota res est nec dubium quid gestum
sit, narrare oportet, nec si adversarius narravit, nisi si refellemus. Ac si quando erit
narrandum, nec illa, quae suspicionem et crimen efficient contraque nos erunt, acriter
persequamur et quicquid potuerit detrahamus, ne illud, quod Crassus, si quando fiat,
perfidia, non stultitia fieri putat, ut causae noceamus, accidat. Nam ad summam totius
causae pertinet, caute an contra demonstrata res sit, quod omnis orationis reliquae fons
est narratio.
331. Sequitur, ut causa ponatur, in quo videndum est quid in controversiam
veniat. Tum suggerenda sunt firmamenta causae coniuncte et infirmandis contrariis et tuis
confirmandis. Namque una in causis ratio quaedam est eius orationis, quae ad probandam
argumentationem valet. Ea autem et confirmationem et reprehensionem quaerit; sed quia
neque reprehendi quae contra dicuntur possunt, nisi tua confirmes, neque haec confirmari,
nisi illa reprehendas, idcirco haec et natura et utilitate et tractatione coniuncta sunt.
332. Omnia autem concludenda plerumque rebus augendis vel inflammando iudice vel
mitigando; omniaque cum superioribus orationis locis tum maxime extremo ad mentes iudicum
quam maxime permovendas et ad utilitatem nostram vocandas conferenda sunt.
333. Neque sane iam causa videtur esse cur secernamus ea praecepta, quae de
suasionibus tradenda sunt aut laudationibus. Sunt enim pleraque communia; sed tamen
suadere aliquid aut dissuadere gravissumae mihi personae videtur esse. Nam et sapientis
est consilium explicare suum de maximis rebus et honesti et diserti, ut mente providere,
auctoritate probare, oratione persuadere possis. |
| LXXXII. Atque haec in senatu minore
apparatu agenda sunt; sapiens enim est consilium multisque aliis dicendi relinquendus
locus; vitanda etiam ingenii ostentationis suspicio. 334. Contio capit omnem vim orationis
et gravitatem varietatemque desiderat. Ergo in suadendo nihil est optabilius quam
dignitas. Nam qui utilitatem petit, non quid maxime velit suasor, sed quid interdum magis
sequatur videt. Nemo est enim, praesertim in [tam] clara civitate, quin putet expetendam
maxime dignitatem; sed vincit utilitas plerumque, cum subest ille timor ea neglecta ne
dignitatem quidem posse retineri. 335. Controversia autem inter hominum sententias aut est
in illo utrum sit utilius, aut etiam, cum id convenit, certatur utrum honestati potius an
utilitati consulendum sit. Quae quia pugnare inter se saepe videntur, qui utilitatem
defendit enumerabit commoda pacis opum potentiae vectigalium praesidii militum
[utilitates] ceterarum rerum, quarum fructum utilitate metimur, itemque incommoda
contrariorum. Qui ad dignitatem impellit, maiorum exempla, quae erunt vel cum periculo
gloriosa, colliget, posteritatis immortalem memoriam augebit; utilitatem ex laude nasci
defendet semperque eam cum dignitate esse coniunctam. 336. Sed quid fieri possit aut non
possit quidque etiam sit necese aut non sit, in utraque re maxime est quaerendum.
Inciditur enim omnis [iam] deliberatio, si intellegitur non posse fieri aut si necessitas
adfertur; et qui id docuit non videntibus aliis, is plurimum vidit. 337. Ad consilium
autem de re publica dandum caput est nosse rem publicam; ad dicendum vero probabiliter
nosse mores civitatis, qui quia crebro mutantur, genus quoque orationis est saepe
mutandum. Et quanquam una fere vis est eloquentiae, tamen quia summa dignitas est populi,
gravissima causa rei publicae, maximi motus multitudinis, genus quoque dicendi grandius
quoddam et inlustrius esse adhibendum videtur; maximaque pars orationis admovenda est ad
animorum motus non nunquam aut cohortatione aut commemoratione aliqua aut in spem aut in
metum aut ad cupiditatem aut ad gloriam concitandos, saepe etiam a temeritate iracundia
spe iniuria invidia crudelitate revocandos. |
| LXXXIII. 338. Fit autem ut, quia
maxima quasi oratoris scaena videatur contionis, natura ipsa ad ornatius dicendi genus
excitemur. Habet enim multitudo vim quandam talem, ut quem ad modum tibicen sine tibiis
canere sic orator sine multitudine audiente eloquens esse non possit. 339. Et cum sint
populares multi variique lapsus, vitanda est adclamatio adversa populi; quae aut orationis
peccato aliquo excitatur, si aspere, si adrogantur, si turpiter, si sordide, si quo animi
vitio dictum esse aliquid videtur, aut hominum offensione vel invidia, quae aut iusta est
aut ex criminatione atque fama, aut res si displicet aut si est in aliquo motu suae
cupiditatis aut metus multitudo. His quattuor causis totidem medicinae opponuntur: tum
obiurgatio, si est auctoritas; tum admonitio quasi lenior obiurgatio; tum promissio, si
audierint, probaturos; tum deprecatio, quod est infirmum sed non nunquam utile. 340. Nullo
autem loco plus facetiae prosunt et celeritas ac breve aliquod dictum nec sine dignitate
et cum lepore. Nihil enim tam facile quam multitudo ab tristitia et saepe ab acerbitate
commode et breviter et acute et hilare dicto deducitur. |
| LXXXIV. Exposui fere ut potui vobis
in utroque genere causarum quae sequi solerem, quae fugere, quae spectare, qua omnino in
causis ratione versari. 341. Nec illud tertium laudationum genus est difficile, quod ego
initio quasi a praeceptis nostris secreveram; sed et quia multa sunt orationum genera et
graviora et maioris copiae, de quibus nemo fere praeciperet et quod nos laudationibus non
ita multum uti soleremus, totum hunc segregabam locum. Ipsi enim Graeci magis legendi et
delectationis aut hominis alicuius ornandi quam utilitatis huius forensis causa
laudationes scriptitaverunt; quorum sunt libri, quibus Themistocles Aristides Agesilaus
Epaminondas Philippus Alexander aliique laudantur; nostrae laudationes, quibus in foro
utimur, aut testimoni brevitatem habent nudam atque inornatam aut scribuntur ad funebrem
contionem, quae ad orationis laudem minime adcommodata est. Sed tamen, quoniam est utendum
aliquando, non nunquam etiam scribendum, vel ut Q. Tuberoni Africanum avunculum laudanti
scripsit C. Laelius, vel ut nosmet ipsi ornandi causa Graecorum more, si quos velimus,
laudare possimus, sit a nobis quoque tractatus hic locus. 342. Perspicuum est igitur alia
esse in homine optanda alia laudanda. Genus forma vires opes divitiae quaeque fortuna dat
aut extrinsecus aut corpori, non habent in se veram laudem, quae deberi virtuti uni
putatur; sed tamen, quod ipsa virtus in earum rerum usu ac moderatione maxime cernitur,
tractanda in laudationibus etiam haec sunt naturae et fortunae bona, in quibus est summa
laus: non extulisse se in potestate, non fuisse insolentem in pecunia, non se praetulisse
aliis propter abundantiam fortunae; ut opes et copiae non superbiae videantur ac lubidini
sed bonitati et moderationi facultatem et materiam dedisse. 343. Virtus autem, quae est
per se ipsa laudabilis et sine qua nihil laudari potest, tamen habet pluris partis, quarum
alia est alia ad laudationem aptior. Sunt enim aliae virtutes, quae videntur in moribus
hominum et quadam comitate ac beneficentia positae; aliae, quae in ingenii aliqua
facultate aut animi magnitudine ac robore. Nam clementia iustitia benignitas fides
fortitudo in periculis communibus iucunda est auditu in laudationibus; 344. omnes enim hae
virtutes non ipsis tam, qui eas habent, quam generi hominum fructuosae putantur. Sapientia
et magnitudo animi, qua omnes res humanae tenues ac pro nihilo putantur, et in excogitando
vis quaedam ingenii et ipsa eloquentia admirationis habet non minus, iucunditatis minus;
ipsos enim magis videntur quos laudamus quam illos, apud quos laudamus, ornare ac tueri.
Sed tamen in laudando iungenda sunt etiam haec genera virtutum. Ferunt enim aures hominum
cum illa, quae iucunda et grata, tum etiam illa, quae mirabilia sunt in virtute, laudari. |
LXXXV. 345. Et quoniam singularum
virtutum sunt certa quaedam officia ac munera et sua cuique virtuti laus propria debetur,
erit explicandum in laude iustitiae quid cum fide, quid cum aequabilitate, quid cum eius
modi aliquo officio is qui laudabitur fecerit. Itemque in ceteris res gestae ad cuiusque
virtutis genus et vim et nomen accomodabuntur. 346. Gratissima autem laus eorum factorum
habetur, quae suscepta videntur a viris fortibus sine emolumento ac praemio; quae vero
etiam cum labore ac periculo ipsorum, haec habent uberrimam copiam ad laudandum, quod et
dici ornatissime possunt et audiri facillime. Ea enim denique virtus esse videtur
praestantis viri, quae est fructuosa aliis, ipsi aut laboriosa aut periculosa aut certe
gratuita. Magna etiam illa laus et admirabilis videri solet tulisse casus sapienter
adversos, non fructum esse fortuna, retinuisse in rebus asperis dignitatem. 347. Neque
tamen illa non ornant, habiti honores, decreta virtutis praemia, res gestae iudiciis
hominum comprobatae; in quibus etiam felicitatem ipsam deorum immortalium iudicio tribui
laudationis est. Sumendae autem res erunt aut magnitudine praestabiles aut novitate primae
aut genere ipso singulares. Neque enim parvae neque usitatae neque vulgares admiratione
aut omnino laude dignae videri solent. 348. Est etiam cum ceteris praestantibus viris
comparatio in laudatione praeclara. De quo genere lubitum mihi est paulo plura quam
ostenderam dicere, non tam propter usum forensem, qui est a me in omni hoc sermone
tractatus, quam ut hoc videretis, si laudationes essent in oratoris officio, quod nemo
negat, oratori virtutum omnium cognitionem, sine qua laudatio effici non possit, esse
necessariam. 349. Iam vituperandi praecepta contrariis ex vitiis sumenda esse perspicuum
est. Simul est illud ante oculos, nec bonum virum proprie et copiose laudari sine virtutum
nec improbum notari ac vituperari sine vitiorum cognitione satis insignite atque aspere
posse. Atque iis locis et laudandi et vituperandi saepe nobis est utendum in omni genere
causarum.
350. Habetis de inveniendis rebus disponendisque quid sentiam. Adiungam etiam
de memoria, ut labore Crassum levem neque ei quicquam aliud de quo disserat relinquam nisi
ea, quibus haec exornentur. |
| LXXXVI. Perge vero, inquit Crassus.
Lubenter enim te cognitum iam artificem aliquandoque evolutum illis integmentis
dissimulationis tuae nudatumque perspicio; et quod mihi nihil aut [quod] non multum
relinquis, percommode facis estque mihi gratum. 351. Iam istuc quantum tibi ego
reliquerim, inquit Antonius, erit in tua potestate. Si enim vere agere volueris, omnia
tibi relinquo; sin dissimulare, tu quem ad modum his satis facias videris. Sed ut ad rem
redeam, non sum tanto ego, inquit, ingenio, quanto Themistocles fuit, ut oblivionis artem
quam memoriae malim; gratiamque habeo Simonidi illi Cio, quem primum ferunt artem memoriae
protulisse. 352. Dicunt enim, cum cenaret Crannone in Thessalia Simonides apud Scopam
fortunatum hominem et nobilem cecinissetque id carmen, quod in eum scripsisset, in quo
multa ornandi causa poetarum more in Castorem scripta et Pollucem fuissent, nimis illum
sordide Simonidi dixisse se dimidium eius ei quod pactus esset pro illo carmine daturum,
reliquum a suis Tyndaridis quos aeque laudasset peteret, si ei videretur. 353. Paulo post
esse ferunt nuntiatum Simonidi ut prodiret; iuvenes stare ad ianuam duo quosdam, qui eum
magnopere vocarent; surrexisse illum prodisse vidisse neminem. Hoc interim spatio conclave
illud, ubi epularetur Scopas, concidisse; ea ruina ipsum cum cognatis oppressum suis
interisse. Quos cum humare vellent sui neque possent optritos internoscere ullo modo,
Simonides dicitur ex eo, quod meminisset quo eorum loco quisque cubuisset, demonstrator
unius cuiusque sepeliendi fuisse. Hac tum re admonitus invenisse fertur ordinem esse
maxume, qui memoriae lumen adferret. 354. Itaque iis, qui hanc partem ingenii exercerent,
locos esse capiendos et ea, quae memoria tenere vellent, effingenda animo atque in iis
locis collocanda; sic fore ut ordinem rerum locorum ordo conservaret, res autem ipsas
rerum effigies notaret atque ut locis pro cera simulacris pro litteris uteremur. |
| LXXXVII. 355. Qui sit autem
oratori memoriae fructus, quanta utilitas, quanta vis, quid me attinet dicere? Tenere,
quae didiceris in accipienda causa, quae ipse cogitaris? omnis fixas esse in animo
sententias? omnem scriptum verborum apparatum? ita audire vel eum, unde discas, vel eum,
cui respondendum sit, ut illi non infundere in auris tuas orationem sed in animo videantur
inscribere? Itaque soli qui memoria vegent sciunt quid et quatenus et quomodo dicturi
sint, quid responderint, quid supersit; eidemque multa ex aliis causis aliquando a se acta
multa ab aliis audita meminerunt. 356. Quare confiteor equidem huius boni naturam esse
principem -- sicut earum rerum, de quibus ante locutus sum, omnium; sed haec ars tota
dicendi, sive artis imago quaedam et similitudo est, habet hanc vim, non ut totum aliquid,
cuius in ingeniis nostris pars nulla sit, pariat et procreet, verum ut ea, quae sunt orta
iam in nobis et procreata, educet atque confirmet --, 357. verum tamen neque tam acri
memoria fere quisquam est, ut non dispositis notatisque rebus ordinem verborum aut
sententiarum complectatur, neque vero tam hebeti, ut nihil hac consuetudine et
exercitatione adiuvetur. Vidit enim hoc prudenter sive Simonides sive alius quis invenit,
ea maxime animis affigi nostris, quae essent a sensu tradita atque impressa; acerrumum
autem ex omnibus nostris sensibus esse sensum videndi; quare facillime animo teneri posse,
si ea quae perciperentur auribus aut cogitatione etiam commendatione oculorum animis
traderentur; ut res caecas et [ab] aspectu[s iudicio] remotas conformatio quaedam et imago
et figura ita notaret, ut ea, quae cogitando complecti vix possemus, intuendo quasi
teneremus. 358. His autem formis atque corporibus, sicut omnibus, quae sub aspectum
veniunt, sede opus est; et enim corpus intellegi sine loco non potest. Quare ne in re nota
et pervulgata multus et insolens sim, locis est utendum multis inlustribus explicatis,
modicis intervallis, imaginibus autem agentibus acribus insignitis quae occurrere
celeriterque percutere animum possint. Quam facultatem et exercitatio dabit, ex qua
consuetudo gignitur, et similium verborum conversa et inmutata casibus aut traducta ex
parte ad genus notatio et unius verbi imagine totius sententiae informatio pictoris
cuiusdam summi ratione et modo formarum varietate locos distinguentis. |
LXXXVIII. 359. Sed verborum
memoria, quae minus est nobis necessaria, maiore imaginum varietate distinguitur. Multa
enim sunt verba, quae quasi articuli connectunt membra orationis, quae formari
similitudine nulla possunt; eorum fingendae sunt nobis imagines, quibus semper utamur.
Rerum memoria propria est oratoris; eam singulis personis bene positis notare possimus, ut
sententias imaginibus ordinem locis comprehendamus. 360. Neque verum est, quod ab
inertibus dicitur, opprimi memoriam imaginum pondere et obscurari etiam id, quod per se
natura tenere potuisset. Vidi enim ego summos homines et divina prope memoria Athenis
Charmadam, in Asia, quem vivere hodie aiunt, Scepsium Metrodorum, quorum uterque tanquam
litteris in cera, sic se aiebat imaginibus in iis locis, quos haberet, quae meminisse
vellet perscribere. Quare hac exercitatione non eruenda memoria est, si est nulla
naturalis, sed certe, si latet, evocanda est.
361. Habetis sermonem bene longum hominis, utinam non inpudentis! illud
quidem certe, non nimis verecundi; qui quidem cum te, Catule, tum etiam L. Crasso audiente
de dicendi ratione tam multa dixerim; nam istorum aetas minus me fortasse movere debuit.
Sed mihi ignoscetis profecto, si modo quae causa me nunc ad hanc insolitam mihi
loquacitatem impulerit acceperitis. |
| LXXXIX. 362. Nos vero, inquit
Catulus -- et enim pro me hoc et pro meo fratre respondeo -- non modo tibi ignoscimus, sed
te diligimus magnamque tibi habemus gratiam; et cum humanitatem et facilitatem adgnoscimus
tuam tum admiramur istam scientiam et copiam. Equidem etiam hoc me adsecutum puto, quod
magno sum levatus errore et illa admiratione liberatus, quod multis cum aliis semper
admirari solebam, unde esset illa tanta tua in causis divinitas. Nec enim te ista
attigisse arbitrabar, quae diligentissime cognosse et undique collegisse usuque doctum
partim conrexisse video partim comprobasse. 363. Neque eo minus eloquentiam tuam et multo
magis virtutem et diligentiam admiror et simul gaudeo iudicium animi mei comprobari, quod
semper statui neminem sapientiae laudem et eloquentiae sine summo studio et labore et
doctrina consequi posse. Sed tamen quidnam est [id] quod dixisti fore ut tibi
ignosceremus, si congnossemus quae te causa in sermonem impulisset? Quae est enim alia
causa, nisi quod nobis et horum adulescentium studio, qui te attentissime audierunt, morem
gerere voluisti? 364. Tum ille: Adimere, inquit, omnem recusationem Crasso volui, quem ego
paulo sciebam vel pudentius vel invitius -- nolo enim dicere de tam suavi homine
fastidiosius -- ad hoc genus sermonis accedere. Quid enim poterit dicere? Consularem se
[esse] hominem et censorium? Eadem nostra causa est. An aetatem adferet? Quadriennio minor
est. An se haec nescire? Quae ego sero, quae cursim arripui, quae subsicivis operis, ut
aiunt, iste a puero summo studio summis doctoribus. Nihil dicam de ingenio, cui par nemo
fuit. Et enim me dicentem qui audiret, nemo unquam tam sui despiciens fuit quin speraret
aut melius aut eodem modo se posse dicere; Crasso dicente nemo tam adrogans qui similiter
se unquam dicturum esse confideret. Quam ob rem ne frustra hi tales viri venerint, te
aliquando, Crasse, audiamus. |
| XC. 365. Tum ille: Ut ita ista esse
concedam, inquit, Antoni, quae sunt valde secus, quid mihi [tu] tandem hodie aut quiquam
homini quod dici possit reliquisti? Dicam enim vere, amicissimi homines, quod sentio.
Saepe [ego] doctos homines -- quid dico saepe? immo non nunquam; saepe enim qui potui, qui
puer in forum venerim nec inde unquam diutius quam quaestor afuerim? -- sed tamen audivi,
ut heri dicebam, et Athenis cum essem doctissimos viros et in Asia istum ipsum Scepsium
Metrodorum, cum de iis ipsis rebus disputaret. Neque vero mihi quisquam copiosius unquam
visus est neque suptilius in hoc genere dicendi quam iste hodie esse versatus. Quod si
esset aliter et aliquid intellegerem ab Antonio praetermissum, non essem tam inurbanus et
paene inhumanus, ut in eo gravarer, quod vos cupere sentirem. 366. Tum Sulpicius: An ergo,
inquit, oblitus es, Crasse, Antonium ita partitum esse tecum, ut ipse instrumentum
oratoris exponeret, tibi eius distinctionem atque ornatum relinqueret? Hic ille: Primum,
quis Antonio permisit, inquit, ut et partes faceret et utram vellet prior ipse sumeret?
Deinde, ego si recte intellexi, cum valde libenter audirem, mihi coniuncte est visus de
utraque re dicere. Ille vero, inquit Cotta, ornamenta orationis non attigit neque eam
laudem, ex qua eloquentia nomen suum invenit. Verba igitur, inquit Crassus, mihi reliquit
Antonius, rem ipse sumpsit. 367. Tum Caesar: Si quod difficilius est [id] tibi reliquit,
est nobis, inquit, causa cur te audire cupiamus; sin quod facilius, tibi causa non est cur
recuses. Et Catulus: Quid? quod dixisti, inquit, Crasse, si [hic] hodie apud te maneremus,
te morem nobis esse gesturum, nihilne ad fidem tuam putas pertinere? Tum Cotta ridens:
Possem tibi, inquit, Crasse, concedere; sed vide ne quid Catulus attulerit religionis; hoc
opus censorium est. Id autem committere vides quam sit homini censorio [conveniat.] Agite
vero, inquit, ut voltis. Sed nunc quidem, quoniam est id temporis, surgendum censeo et
requiescendum; post meridiem, si ita vobis est commodum, loquemur aliquid, nisi forte in
crastinum differre mavoltis. Omnes se vel statim vel si ipse post [meridiem] mallet, quam
primum tamen audire velle dixerunt. |
