| XLIII. Nonne videtis equitem
Romanum, hominem acutissimum omnium ingenio sed minime ceteris artibus eruditum, C.
Aculeonem, qui mecum vivit semperque vixit, ita tenere ius civile, ut ei, cum ab hoc
discesseritis, nemo de iis qui peritissimi sunt anteponatur? 192. Omnia sunt enim posita
ante oculos, collocata in usu cotidiano, in congressione hominum atque in foro; neque ita
multis litteris aut voluminibus magnis continentur. Eadem enim elata sunt primum a
pluribus; deinde paucis verbis commutatis etiam ab eisdem scriptoribus scripta sunt
saepius. 193. Accedit vero, quo facilius percipi cognoscique ius civile possit, quod
minime plerique arbitrantur, mira quaedam in cognoscendo suavitas et delectatio. Nam, sive
quem [haec] Aeliana studia delectant, plurima est et in omni iure civili et in pontificum
libris et in XII tabulis antiquitatis effigies, quod et verborum vetustas prisca
cognoscitur et actionum genera quaedam maiorum consuetudinem vitamque declarant; sive quem
civilis scientia, quam Scaevola non putat oratoris esse propriam sed cuiusdam ex alio
genere prudentiae, totam hanc descriptis omnibus civitatis utilitatibus ac partibus XII
tabulis contineri videbit; sive quem ista praepotens et gloriosa philosophia delectat --
dicam audacius --, hosce habet fontis omnium disputationum suarum, qui iure civili et
legibus continentur. 194. Ex his enim et dignitatem maxime expetendam videmus, cum vera
virtus atque honestus labor honoribus praemiis splendore decoratur, vitia autem hominum
atque fraudes damnis ignominiis vinculis verberibus exiliis morte multantur; et docemur
non infinitis concertationumque plenis disputationibus sed auctoritate nutuque legum
domitas habere libidines, coercere omnes cupiditates, nostra tueri, ab alienis mentes
oculos manus abstinere. |
| XLIV. 195. Fremant omnes licet,
dicam quod sentio: bibliothecas mehercule omnium philosophorum unus mihi videtur XII
tabularum libellus, si quis legum fontes et capita viderit, et auctoritatis pondere et
utilitatis ubertate superare. 196. Ac si nos, id quod maxime debet, nostra patria
delectat, cuius rei tanta est vis ac tanta natura, ut Ithacam illam in asperrimis saxulis
tanquam nidulum affixam sapientissimus vir immortalitati anteponeret: quo amore tandem
inflammati esse debemus in eius modi patriam, quae una in omnibus terris domus est
virtutis imperii dignitatis? cuius primum nobis mens mos disciplina nota esse debet, vel
quia est patria parens omnium nostrum vel quia tanta sapientia fuisse in iure constituendo
putanda est, quanta fuit in his tantis opibus imperii comparandis. 197. Percipietis etiam
illam ex cognitione iuris laetitiam et voluptatem, quod, quantum praestiterint nostri
maiores prudentia ceteris gentibus, tum facillime intellegetis, si cum illorum Lycurgo et
Dracone et Solone nostras leges conferre volueritis. Incredibile est enim, quam sit omne
ius civile praeter hoc nostrum inconditum ac paene ridiculum; de quo multa soleo in
sermonibus cotidianis dicere, cum hominum nostrorum prudentiam ceteris omnibus et maxime
Graecis antepono. His ego de causis dixeram, Scaevola, iis, qui perfecti oratore esse
vellent, iuris civilis esse cognitionem necessariam. |
XLV. 198. Iam vero
ipsa per sese quantum afferat iis, qui ei praesunt, honoris gratiae dignitatis quis
ignorat? Itaque, ut apud Graecos infimi homines mercedula adducti ministros se praebent in
iudiciis oratoribus, ii qui apud illos pragmatikoi vocantur, sic in nostra
civitate contra amplissimus quisque et clarissimus vir, ut ille, qui propter hanc iuris
civilis scientiam sic appellatus a summo poeta est:
Egregie cordatus homo, catus Aelius Sextus,
multique praetera, qui, cum ingenio sibi auctore dignitatem peperissent,
perfecerunt, ut in respondendo iure auctoritate plus etiam quam ipso ingenio valerent.
199. Senectuti vero celebrandae et ornandae quod honestius potest esse perfugium quam
iuris interpretatio? Equidem mihi hoc subsidium iam inde ab adulescentia comparavi, non
solum ad causarum usum forensem, sed etiam ad decus atque ornamentum senectutis, ut, cum
me vires, quod fere iam tempus adventat, deficere coepissent, ista ab solitudine domum
meam vindicarem. Quid est enim praeclarius quam honoribus et rei publicae muneribus
perfunctum senem posse suo iure dicere idem quod apud Ennium dicat ille Pythius Apollo, se
esse eum, unde sibi, si non populi et reges, at omnes sui cives consilium expetant,
Summarum rerum incerti: quos ego ope mea
ex incertis certos compotesque consili
dimitto, ut ne res temere tractent turbidas.
200. Est enim sine dubio domus iuris consulti totius oraculum civitatis.
Testis est huiusce Q. Mucii ianua et vestibulum, quod in eius infirmissima valetudine
affectaque iam aetate maxima cotidie frequentia civium ac summorum hominum splendore
celebratur. |
| XLVI. 201. Iam illa non longam
orationem desiderant quam ob rem existimem publica quoque iura, quae sunt propria
civitatis atque imperii, tum monumenta rerum gestarum et vetustatis exempla oratori nota
esse debere. Nam ut in rerum privatarum causis atque iudiciis depromenda saepe oratio est
ex iure civili et idcirco, ut ante diximus, oratori iuris civilis scientia necessaria est,
sic in causis publicis iudiciorum contionum senatus omnis haec et antiquitatis memoria et
publici iuris auctoritas et regendae rei publicae ratio ac scientia tanquam aliqua
materies iis oratoribus, qui versantur in re publica, subiecta esse debet. 202. Non enim
causidicum nescio quem neque clamatorem aut rabulam hoc sermone nostro conquirimus, sed
eum virum, qui primum sit eius artis antistes, cuius cum ipsa natura magnam homini
facultatem daret, tamen esse deus putatur, ut id ipsum, quod erat hominis proprium, non
partum per nos, sed divinitus ad nos delatum videretur; deinde, qui possit non tam caduceo
quam nomine oratoris ornatus incolumis vel inter hostium tela versari; tum, qui scelus
fraudemque nocentis possit dicendo subicere odio civium supplicioque constringere; idemque
ingenii praesidio innocentiam iudiciorum poena liberare; idemque languentem labentemque
populum aut ad decus excitare aut ab errore deducere aut inflammare in improbos aut
incitatum in bonos mitigare; qui denique, quemcumque in animis hominum motum res et causa
postulet, eum dicendo vel excitare possit vel sedare. 203. Hanc vim si quis existimat aut
ab iis, qui de dicendi ratione scripserunt, expositam esse aut a me posse exponi tam
brevi, vehementer errat neque solum inscientiam meam, sed ne rerum quidem magnitudinem
perspicit. Equidem vobis, quoniam ita voluistis, fontes, unde hauriretis, atque itinera
ipsa ita putavi esse demonstranda, non ut ipse dux essem, quod et infinitum est et non
necessarium, sed ut commonstrarem tantum viam et, ut fieri solet, digitum ad fontes
intenderem. |
| XLVII. 204. Mihi vero, inquit
Mucius, satis superque abs te videtur istorum studiis, si modo sunt studiosi, esse factum.
Nam ut Socratem illum solitum aiunt dicere perfectum sibi opus esse, si qui satis esset
concitatus cohortatione sua ad studium cognoscendae percipiendaeque virtutis; quibus enim
id persuasum esset, ut nihil mallent esse se quam bonos viros, iis reliquam facilem esse
doctrinam: sic ego intellego, si in haec, quae patefecit oratione sua Crassus, intrare
volueritis, facillime vos ad ea, quae cupitis, perventuros ab hoc aditu ianuaque
patefacta. 205. Nobis vero, inquit Sulpicius, ista sunt pergrata perque iucunda; sed pauca
etiam requirimus in primisque ea, quae valde breviter a te, Crasse, de ipsa arte percursa
sunt, cum illa te et non contemnere et didicisse confiterere. Ea si paulo latius dixeris,
expleris omnem expectationem diuturni desiderii nostri. Nam nunc quibus studendum rebus
esset accepimus, quod ipsum est tamen magnum; sed vias earum rerum rationemque cupimus
cognoscere. 206. Quid? si, inquit Crassus, quoniam ego, quo facilius vos apud me tenerem,
vestrae potius obsecutus sum voluntati quam aut consuetudini aut naturae meae, petimus ab
Antonio, ut ea, quae continet neque adhuc protulit, ex quibus unum libellum sibi excidisse
iam dudum questus est, explicet nobis et illa dicendi mysteria enuntiet? Ut videtur,
inquit Sulpicius; nam Antonio dicente etiam quid tu intellegas sentiemus. 207. Peto
igitur, Crassus inquit, a te, quoniam id nobis, Antoni, hominibus id aetatis oneris ab
horum adulescentium studiis imponitur, ut exponas quid iis de rebus, quas a te quaeri
vides, sentias. |
XLVIII. Deprehensum equidem me,
inquit Antonius, plane video atque sentio, non solum quod ea requiruntur a me, quorum sum
ignarus atque insolens, sed quia, quod in causis valde fugere soleo, ne tibi, Crasse,
succedam, id nunc me isti vitare non sinunt. 208. Verum hoc ingrediar ad ea quae vultis
audacius, quod idem mihi spero usu esse venturum in hac disputatione, quod in dicendo
solet, ut nulla expectetur ornata oratio. Neque enim sum de arte dicturus, quam nunquam
didici, sed de mea consuetudine; ipsaque illa, quae in commentarium meum rettuli, sunt
eius modi, non aliqua mihi doctrina tradita sed in rerum usu causisque tractata; quae si
vobis hominibus eruditissimis non probabuntur, vestram iniquitatem accusatote, qui ex me
ea quaesieritis quae ego nescirem, meam facilitaem laudatote, cum vobis non meo iudicio
sed vestro studio inductus non gravate respondero. 209. Tum Crassus: Perge modo, [inquit,]
Antoni. Nullum est enim periculum, ne quid tu eloquare nisi ita prudenter, ut neminem
nostrum paeniteat ad hunc te sermonem impulisse.
Ego vero, inquit, pergam et id faciam, quod in principio fieri in omnibus
disputationibus oportere censeo, ut quid illud sit de quo disputetur explanetur, ne vagari
et errare cogatur oratio, si ii, qui inter se dissenserint, non idem [esse] illud de quo
agitur intellegent. 210. Nam si forte quaereretur quae esset ars imperatoris,
constituendum putarem principio quis esset imperator; qui cum esset constitutus
administrator [quidam] belli gerendi, tum adiungeremus de exercitu, de castris, de
agminibus, de signorum collationibus, de oppidorum oppugnationibus, de commeatu, de
insidiis faciendis atque vitandis, de reliquis rebus, quae essent propriae belli
administrandi; quarum qui essent animo et scientia compotes, eos esse imperatores dicerem
utererque exemplis Africanorum et Maximorum, Epaminondam atque Hannibalem atque eius
generis homines nominarem. 211. Sin autem quaereremus quis esset is, qui ad rem publicam
moderandam usum et scientiam et studium suum contulisset, definirem hoc modo: qui quibus
rebus utilitas rei publicae pareretur augereturque teneret iisque uteretur, hunc rei
publicae rectorem et consilii publici auctorem esse habendum; praedicaremque P. Lentulum
principem illum et Ti. Gracchum patrem et Q. Metellum et P. Africanum et C. Laelium et
innumerabiles alios cum ex nostra civitate tum ex ceteris. 212. Sin autem quaereretur
quisnam iuris consultus vere nominaretur, eum dicerem, qui legum et consuetudinis eius,
qua privati in civitate uterentur, et ad respondendum et ad agendum et ad cavendum peritus
esset, et ex eo genere Sex. Aelium M'. Manilium P. Mucium nominarem. |
| XLIX. Atque, ut iam ad leviora
artium studia veniam, si musicus, si grammaticus, si poeta quaeratur, possim similiter
explicare quid eorum quisque profiteatur et quo non amplius ab quoque sit postulandum.
Philosophi denique ipsius, qui de sua vi ac sapientia unus omnia paene profitetur, est
tamen quaedam descriptio, ut is, qui studeat omnium rerum divinarum atque humanarum vim
naturam causasque nosse et omnem bene vivendi rationem tenere et persequi, nomine hoc
appelletur. 213. Oratorem autem, quoniam de eo quaerimus, equidem non facio eundem quem
Crassus, qui mihi visus est omnem omnium rerum atque artium scientiam comprehendere uno
oratoris officio ac nomine, atque eum puto esse, qui et verbis ad audiendum iucundis et
sententiis ad probandum accommodatis uti possit in causis forensibus atque communibus.
Hunc ego appello oratorem eumque esse praeterea instructum voce et actione et lepore
quodam volo. 214. Crassus vero mihi noster visus est oratoris facultatem non illius artis
terminis sed ingenii sui finibus immensis paene describere. Nam et civitatum regendarum
oratori gubernacula sententia sua tradidit, in quo per mihi mirum visum est, Scaevola, te
hoc illi concedere, cum saepissime tibi senatus breviter impoliteque dicenti maximis sit
de rebus assensus. M. vero Scaurus, quem non longe ruri apud se esse audio, vir regendae
rei publicae scientissimus, si audierit hanc auctoritatem gravitatis et consilii sui
vindicari a te, Crasse, quod eam oratoris propriam esse dicas, iam credo huc veniat et
hanc loquacitatem nostram vultu ipso aspectuque conterreat; qui quanquam est in dicendo
minime contemnendus, prudentia tamen rerum magnarum magis quam dicendi arte nititur. 215.
Neque vero, si quis utrumque potest, aut ille consilii publici auctor ac senator bonus ob
eam ipsam causam orator est aut hic disertus atque eloquens, si est idem in procuratione
civitatis egregius, aliquam scientiam dicendi copia est consecutus. Multum inter se
distant istae facultates longeque sunt diversae atque seiunctae neque eadem ratione ac via
M. Cato P. Africanus Q. Metellus C. Laelius, qui omnes eloquentes fuerunt, orationem suam
et rei publicae dignitatem exornabant. |
| L. Neque enim est interdictum aut a
rerum natura aut a lege aliqua atque more, ut singulis hominibus ne amplius quam singulas
artes nosse liceat. 216. Quare non, [et] si eloquentissimus Athenis Pericles idemque in ea
civitate plurimos annos princeps consilii publici fuit, idcirco eiusdem hominis atque
artis utraque facultas existimanda est, nec, si P. Crassus idem fuit eloquens et iuris
peritus, ob eam causam inest in facultate dicendi iuris civilis scientia. 217. Nam si ut
quisque in aliqua arte et facultate excellens aliam quoque artem sibi assumpserit, is
perficiet, ut quod praeterea sciet id eius, in quo excellet, pars quaedam esse videatur,
licet ista ratione dicamus pila bene et duodecim scriptis ludere proprium esse iuris
civilis, quoniam utrumque eorum P. Mucius optime fecerit; eademque ratione dicantur ei
quos phusikous Graeci nominant idem poetae, quoniam Empedocles physicus egregium
poema fecerit. At hoc ne philosophi quidem ipsi, qui omnia sicut propria sua esse atque a
se possideri volunt, dicere audent, geometriam aut musicam philosophi esse, quia Platonem
omnes in illis artibus praestantissimum fuisse fateantur. 218. Ac si iam placet omnis
artes oratori subiungere, tolerabilius est sic potius dicere, ut, quoniam dicendi facultas
non debeat esse ieiuna atque nuda sed aspersa atque distincta multarum rerum iucunda
quadam varietate, sit boni oratoris multa auribus accepisse, multa vidisse, multa animo et
cogitatione, multa etiam legendo percucurrisse, neque ea ut sua possedisse sed ut aliena
libasse. Fateor enim callidum quendam hunc et nulla in re tironem ac rudem nec peregrinum
atque hospitem in agendo esse debere. |
| LI. 219. Neque vero istis tragoediis
tuis, quibus uti philosophi maxime solent, Crasse, perturbor, quod ita dixisti, neminem
posse eorum mentes qui audirent aut inflammare dicendo aut inflammatas restinguere, cum eo
maxime vis oratoris magnitudoque cernatur, nisi qui rerum omnium naturam, mores hominum
atque rationes penitus perspexerit, in quo philosophia sit oratori necessario percipienda:
quo in studio hominum [quoque] ingeniosissimorum otiosissimorumque totas aetates videmus
esse contritas; quorum ego copiam magnitudinemque cognitionis atque artis non modo non
contemno, sed etiam vehementer admiror; nobis tamen, qui in hoc populo foroque versamur,
satis est ea de moribus hominum et scire et dicere, quae non abhorrent ab hominum moribus.
220. Quis enim unquam orator magnus et gravis, cum iratum adversario iudicem facere
vellet, haesitavit ob eam causam, quod nesciret quid esset iracundia, fervorne mentis an
cupiditas poeniendi doloris? Quis, cum ceteros animorum motus aut iudicibus aut populo
dicendo miscere atque agitare vellet, ea dixit quae a philosophis dici solent? qui partim
omnino motus negant in animis ullos esse debere, quique eos in iudicum mentibus concitent,
scelus eos nefarium facere; partim, qui tolerabiliores volunt esse et ad veritatem vitae
propius accedere, permediocres ac potius leves motus debere esse dicunt. 221. Orator autem
omnia haec, quae putantur in communi vitae consuetudine mala ac molesta et fugienda, multo
maiora et acerbiora verbis facit; itemque ea, quae vulgo expetenda atque optabilia
videntur, dicendo amplificat atque ornat, neque vult ita sapiens inter stultos videri, ut
ii qui audiant aut illum ineptum aut Graeculum putent aut, etiam si valde probent
ingenium, oratoris sapientiam admirentur, se esse stultos moleste ferant; 222. sed ita
peragrat per animos, ita sensus hominum mentesque pertractat, ut non desideret
philosophorum descriptiones neque exquirat oratione summum illud bonum in animone sit an
in corpore, virtute an voluptate definiatur, an haec inter se iungi copularique possint;
an vero, ut quibusdam visum, nihil certum sciri, nihil plane cognosci et percipi possit.
Quarum rerum fateor magnam multiplicemque esse disciplinam et multas copiosas variasque
rationes; sed aliud quiddam, longe aliud, Crasse, quaerimus. 223. Acuto homine nobis opus
est et natura usuque callido, qui sagaciter pervestiget quid sui cives iique homines,
quibus aliquid dicendo persuadere velit, cogitent sentiant opinentur expectent. |
| LII. Teneat oportet venas cuiusque
generis aetatis ordinis et eorum, apud quos aliquid aget aut erit acturus, mentes
sensusque degustet; 224. philosophorum autem libros reservet sibi ad huiusce modi
Tusculani requiem atque otium, ne, si quando ei dicendum erit de iustitia et fide,
mutuetur a Platone; qui cum haec exprimenda verbis arbitraretur, novam quandam finxit in
libris civitatem; usque eo illa, quae dicenda de iustitia putabat, a vitae consuetudine et
a civitatum moribus abhorrebant. 225. Quod si ea probarentur in populis atque in
civitatibus, quis tibi, Crasse, concessisset clarissimo viro et amplissimo, principi
civitatis, ut illa diceres in maxima contione tuorum civium quae dixisti? 'Eripite nos ex
miseriis, eripite ex faucibus eorum, quorum crudelitas nostro sanguine non potest expleri;
nolite sinere nos cuiquam servire nisi vobis universis, quibus et possumus et debemus.'
Omitto 'miserias,' in quibus, ut illi aiunt, vir fortis esse non potest; omitto 'fauces,'
ex quibus te eripi vis, ne iudicio iniquo exorbeatur sanguis tuus, quod sapienti negant
accidere posse; 'servire' vero non modo te sed universum senatum, cuius tum causam agebas,
ausus es dicere? 226. Potestne virtus, Crasse, servire istis auctoribus, quorum tu
praecepta oratoris facultate complecteris? quae et semper et sola libera est quaeque,
etiam si corpora capta sint armis aut constricta vinculis, tamen suum ius atque omnium
rerum impunitam libertatem tenere debeat. Quae vero addidisti, non modo senatum servire
'posse' populo sed etiam 'debere,' quis hoc philosophus tam mollis, tam languidus, tam
enervatus, tam omnia ad voluptatem corporis doloremque referens probare posset, senatum
servire populo, cui populus ipse moderandi et regendi sui potestatem quasi quasdam habenas
tradidisset? |
| LIII. 227. Itaque haec cum a te
divinitus ego dicta arbitrarer, P. Rutilius Rufus, homo doctus et philosophiae deditus,
non [modo] parum commode, sed etiam turpiter et flagitiose dicta esse dicebat. Idemque
Servium Galbam, quem hominem probe commeminisse se aiebat, pergraviter reprehendere
solebat, quod is L. Scribonio quaestionem in eum ferente populi misericordiam concitasset,
cum M. Cato, Galbae gravis atque acer inimicus, aspere apud populum Romanum et vehementer
esset locutus, quam orationem in Originibus suis exposuit ipse. 228. Reprehendebat igitur
Galbam Rutilius, quod is C. Sulpici Galli propinqui sui Q. pupillum filium ipse paene in
umeros suos extulisset, qui patris clarissimi recordatione et memoria fletum populo
moveret et duos filios suos parvos tutelae populi commendasset ac se, tanquam in procinctu
testamentum faceret sine libra atque tabulis, populum Romanum tutorem instituere dixisset
illorum orbitati. Itaque cum et invidia et odio populi tum Galba premeretur, hisce eum
tragoediis liberatum ferebat; quod item apud Catonem scriptum esse video: 'nisi pueris et
lacrimis usus esset, poenas eum daturum fuisse.' Haec Rutilius valde vituperabat et huic
humilitati dicebat vel exilium fuisse vel mortem anteponendam. 229. Neque vero hoc solum
dixit, sed ipse et sensit et fecit. Nam cum esset ille vir exemplum, ut scitis,
innocentiae cumque illo nemo neque integrior esset in civitate neque sanctior, non modo
supplex iudicibus esse noluit, sed ne ornatius quidem aut liberius causam dici suam, quam
simplex ratio veritatis ferebat. Paulum huic Cottae tribuit partium, disertissimo
adulescenti, sororis suae filio. Dixit item causam illam quadam ex parte Q. Mucius, more
suo, nullo apparatu, pure et dilucide. 230. Quod si tu tunc, Crasse, dixisses -- qui
subsidium oratori ex illis disputationibus, quibus philosophi utuntur, ad dicendi copiam
petendum esse paulo ante dicebas -- et si tibi pro P. Rutilio non philosophorum more sed
tuo licuisset dicere, quamvis scelerati illi fuissent, sicuti fuerunt pestiferi cives
supplicioque digni, tamen omnem eorum importunitatem ex intimis mentibus evellisset vis
orationis tuae. Nunc talis vir amissus est, dum causa ita dicitur, ut si in illa
commenticia Platonis civitate res ageretur. Nemo ingemuit, nemo inclamavit patronorum,
nihil cuiquam doluit, nemo est questus, nemo rem publicam imploravit, nemo supplicavit.
Quid multa? pedem nemo in illo iudicio supplosit credo, ne Stoicis renuntiaretur. |
| LIV. 231. Imitatus est homo Romanus
et consularis veterem illum Socratem, qui, cum omnium sapientissimus esset sanctissimeque
vixisset, ita in iudicio capitis pro se ipse dixit, ut non supplex aut reus sed magister
aut dominus videretur esse iudicum. Quin etiam, cum ei scriptam orationem disertissimus
orator Lysias attulisset, quam, si ei videretur, edisceret, ut ea pro se in iudicio
uteretur, non invitus legit et commode scriptam esse dixit; sed, inquit, ut, si mihi
calceos Sicyonios attulisses, non uterer, quamvis essent habiles atque apti ad pedem, quia
non essent viriles, sic illam orationem disertam sibi et oratioriam videri, fortem et
virilem non videri. Ergo ille quoque damnatus est, neque solum primis sententiis, quibus
tantum statuebant iudices damnarent an absolverent, sed etiam illis, quas iterum legibus
ferre debebant. 232. Erat enim Athenis reo damnatio, si fraus capitalis non esset, quasi
poenae aestimatio; et sententia cum iudicibus daretur, interrogabatur reus quam [quasi
aestimationem] commeruisse se maxime confiteretur; quod cum interrogatus Socrates esset,
respondit sese meruisse, ut amplissimis honoribus et praemiis decoraretur et ut ei victus
cotidianus in Prytaneo publice praeberetur, qui honor apud Graecos maximus habetur. 233.
Cuius responso iudices sic exarserunt, ut capitis hominem innocentissimum condemnarent.
Qui quidem si absolutus esset, quod merhercule, etiamsi nihil ad nos pertinet, tamen
propter eius ingenii magnitudinem vellem, quonam modo istos philosophos ferre possemus,
qui nunc, cum ille damnatus est nullam aliam ob culpam nisi propter dicendi inscientiam,
tamen a se oportere dicunt peti praecepta dicendi? Quibuscum ego non pugno utrum sit
melius aut verius; tantum dico et aliud illud esse atque hoc et hoc sine illo summum esse
posse. |
| LV. 234. Nam quod ius civile,
Crasse, tam vehementer amplexus es, video quid egeris; tum, cum dicebas, videbam. Primum
Scaevolae te dedisti, quem omnes amare meritissimo pro eius eximia suavitate debemus;
cuius artem cum indotatam esse et incomptam videres, verborum eam dote locupletasti et
ornasti. Deinde quod in ea tu plus operae laborisque consumpseras, cum eius studii tibi et
hortator et magister esset domi, veritus es, nisi istam artem oratione exaggerasses, ne
operam perdidisses. Sed ego ne cum ista quidem arte pugno. 235. Sit sane tanta, quantam tu
illam esse vis. Et enim sine controversia et magna est et late patet et ad multos pertinet
et summo in honore semper fuit et clarissimi cives ei studio etiam hodie praesunt; sed
vide, Crasse, ne, dum novo et alieno ornatu velis ornare iuris civilis scientiam, suo
quoque eam concesso et tradito spolies atque denudes. 236. Nam si ita diceres, qui iuris
consultus esset, esse cum oratorem itemque qui esset orator, iuris eundem esse consultum,
praeclaras duas artes constitueres atque inter se pares et eiusdem socias dignitatis. Nunc
vero iuris consultum sine hac eloquentia, de qua quaerimus, fateris esse posse fuisseque
plurimos, oratorem negas, nisi illam scientiam assumpserit, esse posse. Ita est tibi iuris
consultus ipse per se nihil nisi leguleius quidam cautus et acutus, praeco actionum,
cantor formularum, auceps syllabarum; sed quia saepe utitur orator subsidio iuris in
causis, idcirco istam iuris scientiam eloquentiae tanquam ancillulam pedisequamque
adiunxisti. |
| LVI. 237. Quod vero impudentiam
admiratus es eorum patronorum, qui aut, cum parva nescirent, magna profiterentur aut ea,
quae maxima essent in iure civili, tractare auderent in causis, cum ea nescirent
nunquamque didicissent, utriusque rei facilis est et promta defensio. Nam neque illud est
mirandum, qui quibus verbis coemptio fiat nesciat, eundem eius mulieris, quae coemptionem
fecerit, causam posse defendere; nec, si parvi navigii et magni eadem est in gubernando
scientia, idcirco qui quibus verbis herctum cieri oporteat nesciat, idem herciscundae
familiae causam agere non possit. 238. Nam quod maximas centumvirales causas in iure
positas protulisti, quae tandem earum causa fuit, quae ab homine eloquenti iuris imperito
non orantissime potuerit dici? Quibus quidem in causis omnibus, sicut in ipsa M'. Curii,
quae abs te nuper est dicta, et in C. Hostilii Mancini controversia atque in eo puero, qui
ex altera natus erat uxore non remisso nuntio superiori, fuit inter peritissimos homines
summa de iure dissensio. 239. Quaero igitur quid adiuverit oratorem in his causis iuris
scientia, cum hic iuris consultus superior fuerit discessurus, qui esset non suo artificio
sed alieno, hoc est non iuris scientia sed eloquentia sustentatus. Equidem hoc saepe
audivi, cum aedilitatem P. Crassus peteret eumque maior natu et iam consularis Ser. Galba
assectaretur, quod Crassi filiam C. filio suo despondisset, accessisse ad Crassum
consulendi causa quendam rusticanum, qui cum Crassum seduxisset atque ad eum rettulisset
responsumque ab eo verum magis quam ad suam rem accommodatum abstulisset, ut eum tristem
Galba vidit, nomine appellavit quaesivitque qua de re ad Crassum rettulisset. Ex quo ut
audivit commotumque ut vidit hominem, Suspenso, inquit, animo et occupato Crassum tibi
respondisse video; 240. deinde ipsum Crassum manu prehendit et, Heus tu, inquit, quid tibi
in mentem venit ita respondere? Tum ille fidenter homo peritissimus confirmare ita se rem
habere ut respondisset nec dubium esse posse. Galba autem alludens varie et copiose multas
similtudines afferre multaque pro aequitate contra ius dicere; atque illum, cum disserendo
par esse non posset -- quamquam fuit Crassus in numero disertorum, sed par Galbae nullo
modo --, ad auctores confugisse et id, quod ipse diceret, et in P. Mucii fratris sui
libris et in Sex. Aelii commentariis scriptum protulisse ac tamen concessisse Galbae
disputationem sibi probabilem et prope veram videri. |
| LVII. 241. Ac tamen quae causae
sunt eiusmodi, ut de earum iure dubium esse non possit, omnino in iudicium vocari non
solent. Num quis eo testamento, quod pater familias ante fecit, quam ei filius natus
esset, hereditatem petit? Nemo; quia constat agnascendo rumpi testamentum. Ergo in hoc
genere iuris iudicia nulla sunt. Licet igitur impune oratori omnem hanc partem iuris sine
controversiis ignorare, quae pars sine dubio multo maxima est; 242. in eo autem iure, quod
ambigitur inter peritissimos, non est difficile oratori eius partis, quamcumque defendet,
auctorem aliquem invenire; a quo cum amentatas hastas acceperit, ipse eas oratoris
lacertis viribusque torquebit. Nisi vero -- bona venia huius optimi viri dixerim --
Scaevolae tu libellis aut praeceptis soceri tui causam M'. Curii defendisti, non
arripuisti patrocinium aequitatis et defensionem testamentorum ac voluntatis mortuorum.
243. Ac mea quidem sententia -- frequens enim te audivi atque affui -- multo maiorem
partem sententiarum sale tuo et lepore et politissimis facetiis pellexisti, cum et illud
nimium acumen illuderes et admirarere ingenium Scaevolae, qui excogitasset nasci prius
oportere quam emori; cumque multa colligeres et ex legibus et ex senatus consultis et ex
vita ac sermone communi non modo acute sed etiam ridicule et facete, ubi si verba, non rem
sequeremur, confici nihil posset. Itaque hilaritatis plenum iudicium ac laetitiae fuit; in
quo quid tibi iuris civilis exercitatio profuerit, non intellego; dicendi vis egregia
summa festivitate et venustate coniuncta profuit. 244. Ipse ille Mucius paterni iuris
defensor et quasi patrimonii propugnator sui, quid in illa causa, cum contra te diceret,
attulit quod de iure civili depromptum videretur? quam legem recitavit? quid patefecit
dicendo quod fuisset imperitis occultius? Nempe eius omnis oratio versata est in eo, ut
scriptum plurimum valere oportere defenderet. At in hoc genere pueri apud magistros
exercentur omnes, cum in eius modi causis alias scriptum alias aequitatem defendere
docentur. 245. Et credo in illa militis causa, si tu aut heredem aut militem defendisses,
ad Hostilianas te actiones, non ad tuam vim et ad oratoriam facultatem contulisses. Tu
vero, vel si testamentum defenderes, sic ageres, ut omne omnium testamentorum ius in eo
iudicio positum videretur, vel si causam ageres militis, patrem eius, ut soles, dicendo a
mortuis excitasses; statuisses ante oculos; complexus esset filium flensque eum
centumviris commendasset; lapides mehercule omnes flere ac lamentari coegisses, ut totum
illud UTI LINGUA NUNCUPASSIT non in XII tabulis, quas tu omnibus
bibliothecis anteponis, sed in magistri carmine scriptum videretur. |
| LVIII. 246. Nam quod inertiam
accusas adulescentium, qui istam artem primum facillimam non ediscant; quae quam sit
facilis illi viderint, qui eius artis arrogantia, quasi difficillima sit, ita subnixi
ambulant, deinde etiam tu ipse videris, qui eam artem facilem esse dicis, quam concedis
adhuc artem omnino non esse, sed aliquando, si quis aliam artem didicerit, ut hanc artem
efficere posset, tum esse illam artem futuram; deinde, quod sit plena delectationis; in
quo tibi remittunt omnes istam voluptatem et ea se carere patiuntur; nec quisquam est
eorum, qui, si iam sit ediscendum sibi aliquid, non Teucrum Pacuvii malit quam Manilianas
venalium vendendorum leges ediscere; 247. tum autem quod amore patriae censes nos
nostrorum maiorum inventa nosse debere, non vides veteres leges aut ipsas sua vetustate
consenuisse aut novis legibus esse sublatas? Quod vero viros bonos iure civili fieri
putas, quia legibus et praemia proposita sint virtutibus et supplicia vitiis, equidem
putabam virtutem hominibus, si modo tradi ratione possit, instituendo et persuadendo, non
minis et vi ac metu tradi. Nam ipsum quidem illud etiam sine cognitione iuris, quam sit
bellum cavere malum, scire possumus. 248. De me autem ipso, cui uni tu concedis, ut sine
ulla iuris scientia tamen causis satis facere possim, tibi hoc, Crasse, respondeo, neque
me unquam ius civile didicisse neque tamen in iis causis, quas in iure possem defendere,
unquam istam scientiam desiderasse. Aliud est enim esse artificem cuiusdam generis atque
artis, aliud in communi vita et vulgari hominum consuetudine non hebetem nec rudem. 249.
Cui nostrum [non] licet fundos nostros obire aut res rusticas vel fructus causa vel
delectationis invisere? Tamen nemo tam sine oculis, tam sine mente vivit, ut quid sit
sementis ac messis, quid arborum putatio ac vitium, quo tempore anni aut quo modo ea fiant
omnino nesciat. Num igitur si cui fundus inspiciendus aut si mandandum aliquid procuratori
de agri cultura aut imperandum vilico sit, Magonis Carthaginiensis sunt libri perdiscendi
an hac communi intellegentia contenti esse possumus? Cur ergo non idem in iure civili,
praesertim cum in causis et in negotiis et in foro conteramur, satis instructi esse
possemus ad hoc dumtaxat, ne in nostra patria peregrini atque advenae esse videamur? 250.
Ac si iam sit causa aliqua ad nos delata obscurior, difficile credo sit cum hoc Scaevola
communicare; quanquam ipsi omnia, quorum negotium est, consulta ad nos et exquisita
deferunt. An vero, si de re ipsa, si de finibus, cum in rem praesentem [non] venimus, si
de tabulis et perscriptionibus controversia est, contortas res et saepe difficiles
necessario perdiscimus; si leges nobis aut si hominum peritorum responsa cognoscenda sunt,
veremur ne ea, si ab adulescentia iuri civili minus studuerimus, non queamus cognoscere? |
| LIX. Nihilne igitur prodest oratori
iuris civilis scientia? Non possum negare prodesse ullam scientiam, ei praesertim, cuius
eloquentia copia rerum debeat esse ornata; sed multa et magna et difficilia sunt ea, quae
sunt oratori necessaria, ut eius industriam in plura studia distrahere nolim. 251. Quis
neget opus esse oratori in hoc oratorio motu statuque Roscii gestum et venustatem? Tamen
nemo suaserit studiosis dicendi adulescentibus in gestu discendo histrionum more
elaborare. Quid est oratori tam necessarium quam vox? Tamen me auctore nemo dicendi
studiosus Graecorum more [et] tragoedorum voci serviet, qui et annos complures sedentes
declamitant et cotidie, ante quam pronuntient, vocem cubantes sensim excitant eandemque,
cum egerunt, sedentes ab acutissimo sono usque ad gravissimum sonum recipiunt et quasi
quodam modo colligunt. Hoc nos si facere velimus, ante condemnentur ii, quorum causas
receperimus, quam totiens, quotiens praescribitur, Paeanem aut Nomionem citarimus. 252.
Quod si in gestu, qui multum oratorem adiuvat, et in voce, quae una maxime eloquentiam vel
commendat vel sustinet, elaborare nobis non licet ac tantum in utroque assequi possumus,
quantum in hac acie cotidiani muneris spatii nobis datur: quanto minus est ad iuris
civilis perdiscendi occupationem descendendum? quod et summatim percipi sine doctrina
potest et hanc habet ab illis rebus dissimilitudinem, quod vox et gestus subito sumi et
alicunde arripi non potest, iuris utilitas ad quamque causam quamvis repente vel a peritis
vel de libris depromi potest. 253. Itaque illi disertissimi homines ministros habent in
causis iuris peritos, cum ipsi sint imperitissimi, ei qui, ut abs te paulo ante dictum
est, pragmatici vocantur. In quo nostri omnino melius multo, quod clarissimorum hominum
auctoritate leges et iura tecta esse voluerunt. Sed tamen non fugisset hoc Graecos
homines, si ita necesse esse arbitrati essent oratorem ipsum erudire in iure civili, non
ei pragmaticum adiutorem dare. |
LX. 254. Nam quod dicis senectutem a
solitudine vindicari iuris civilis scientia, fortasse etiam pecuniae magnitudine. Sed nos
non quid nobis utile, verum quid oratori necessarium sit quaerimus. Quamquam, quoniam
multa ad oratoris similitudinem ab uno artifice sumimus, solet idem Roscius dicere se, quo
plus sibi aetatis accederet, eo tardiores tibicinis modos et cantus remissiores esse
facturum. Quod si ille astrictus certa quadam numerorum moderatione et pedum tamen aliquid
ad requiem senectutis excogitat, quanto facilius nos non laxare modos sed totos mutare
possumus? 255. Neque enim hoc te, Crasse, fallit, quam multa sint et quam varia genera
dicendi, id quod haud sciam an tu primus ostenderis, qui iam diu multo dicis remissius et
lenius quam solebas; neque minus haec tamen tua gravissimi sermonis lentias quam illa
summa vis et contentio probatur; multique oratores fuerunt, ut illum Scipionem audimus et
Laelium, qui omnia sermone conficerent paulo intentiore, nunquam, ut Ser. Galba, lateribus
aut clamore contenderent. Quod si iam hoc facere non poteris aut noles, vereris ne tua
domus talis et viri et civis, si a litigiosis hominibus non colatur, a ceteris deseratur?
Equidem tantum absum ab ista sententia, ut non modo non arbitrer subsidium senectutis in
eorum, qui consultum veniant, multitudine esse ponendum, sed tanquam portum aliquem
expectem istam, quam tu times, solitudinem. Subsidium enim bellissimum existimo esse
senectuti otium.
256. Reliqua vero etiam si adiuvant, historiam dico et prudentiam iuris
publici et antiquitatis [iter et] exemplorum copiam, si quando opus erit, a viro optimo et
istis rebus instructissimo familiari meo Congo mutuabor. Neque repugnabo, quo minus, id
quod modo hortatus es, omnia legant, omnia audiant, in omni recto studio atque humanitate
versentur; sed mehercule non ita multum spatii mihi habere videntur, si modo ea facere et
persequi volent, quae a te, Crasse, praecepta sunt; qui mihi prope iam nimis duras leges
imponere visus es huic aetati, sed tamen ad id quod cupiunt adipiscendum prope
necessarias. 257. Nam et subitae ad propositas causas exercitationes et accuratae ac
meditatae commentationes ac stilus ille tuus, quem tu vere dixisti perfectorem dicendi
esse ac magistrum, multi sudoris est; et illa orationis suae cum scriptis alienis
comparatio et de alieno scripto subita vel laudandi vel vituperandi vel comprobandi vel
refellendi causa disputatio non mediocris contentionis est vel ad memoriam vel ad
imitandum. |
LXI. 258. Illud vero fuit horribile,
quod mehercule vereor ne maiorem vim ad deterrendum habuerit quam ad cohortandum. Voluisti
enim in suo genere unum quemque nostrum quasi quendam esse Roscium dixistique non tam ea
quae recta essent probari quam quae prava fastidiis adhaerescere, quod ego non tam
fastidiose in nobis quam in histrionibus spectari puto. 259. Itaque nos raucos saepe
attentissime audiri video; tenet enim res ipsa atque causa; at Aesopum, si paulum
irrauserit, explodi. A quibus enim nihil praeter voluptatem aurium quaeritur, in iis
offenditur, simul atque imminuitur aliquid de voluptate; in eloquenti autem multa sunt
quae teneant, quae si omnia summa non sunt et pleraque tamen magna sunt, necesse est ea
ipsa quae sunt mirabilia videri.
260. Ergo, ut ad primum illud revertar, sit orator nobis is, qui, ut Crassus
descripsit, accommodate ad persuadendum possit dicere. Is autem concludatur in ea, quae
sunt in usu civitatum vulgari ac forensi, remotisque ceteris studiis, quamvis ea sint
ampla atque praeclara, in hoc uno opere, ut ita dicam, noctes et dies urgeatur imiteturque
illum, cui sine dubio summa vis dicendi conceditur, Atheniensem Demosthenem, in quo tantum
studium fuisse tantusque labor dicitur, ut primum impedimenta naturae diligentia
industriaque superaret; cumque ita balbus esset, ut eius ipsius artis, cui studeret,
primam litteram non posset dicere, perfecit meditando, ut nemo planius esse locutus
putearetur; 261. deinde cum spiritus eius esset angustior, tantum continenda anima in
dicendo est assecutus, ut una continuatione verborum, id quod eius scripta declarant,
binae ei contentiones vocis et remissiones continerentur; qui etiam, ut memoriae proditum
est, coniectis in os calculis summa voce versus multos uno spiritu pronuntiare
consuescebat neque id consistens in loco sed inambulans atque ascensu ingrediens arduo.
262. Hisce ego cohortationibus, Crasse, ad studium et ad laborem incitandos iuvenes
vehementer assentior; cetera, quae collegisti ex variis et diversis studiis et artibus,
tametsi ipse es omnia consecutus, tamen ab oratoris proprio officio atque munere seiuncta
esse arbitror. |
| LXII. Haec cum Antonius dixisset, sane
dubitare visus est Sulpicius et Cotta, utrius oratio propius ad veritatem videretur
accedere. 263. Tum Crassus: Operarium nobis quendam, Antoni, oratorem facis atque haud
scio an aliter sentias et utare tua illa mirifica ad refellendum consuetudine, qua tibi
nemo unquam praestitit; cuius quidem ipsius facultatis exercitatio oratorum propria est,
sed iam in philosophorum consuetudine versatur maximeque eorum, qui de omni re proposita
in utramque partem solent copiosissime dicere. 264. Verum ego non solum arbitrabar his
praesertim audientibus a me informari oportere qualis esse posset is, qui habitaret in
subselliis neque quicquam amplius afferret quam quod causarum necessitas postularet, sed
maius quiddam videbam, cum censebam oratorem praesertim in nostra re publica nullius
ornamenti expertem esse oportere. Tu autem, quoniam exiguis quibusdam finibus totum
oratoris munus circumdedisti, hoc facilius nobis expones ea, quae abs te de officiis
praeceptisque oratoris quaesita sunt; sed opinor secundum hunc diem. 265. Satis enim multa
a nobis hodie dicta sunt. Nunc et Scaevola, quoniam in Tusculanum ire constituit, paulum
requiescet, dum se calor frangat, et nos ipsi, quoniam id temporis est, valetudini demus
operam. Placuit sic omnibus. Tum Scaevola: Sane, inquit, vellem non constituissem in
Tusculanum me hodie venturum esse Laelio. Libenter audirem Antonium. Et, cum exsurgeret,
simul arridens: Neque enim, inquit, tam mihi molestus fuit, quod ius nostrum civile
pervellit, quam iucundus, quod se id nescire confessus est. |
