Laelius de Amicitia
by M. Tullius Cicero
Capites 19-27 |
| XIX. 67. Existit autem hoc loco quaedam
quaestio subdifficilis, num quando amici novi, digni amicitia, veteribus sint anteponendi,
ut equis vetulis teneros anteponere solemus. Indigna homine dubitatio! Non enim debent
esse amicitiarum sicut aliarum rerum satietates; veterrima quaeque, ut ea vina, quae
vetustatem ferunt, esse debet suavissima; verumque illud est, quod dicitur, multos modios
salis simul edendos esse, ut amicitiae munus expletum sit. 68. Novitates autem si spem
adferunt, ut tamquam in herbis non fallacibus fructus appareat, non sunt illae quidem
repudiandae, vetustas tamen suo loco conservanda; maxima est enim vis vetustatis et
consuetudinis. Quin ipso equo, cuius modo feci mentionem, si nulla res impediat, nemo est,
quin eo, quo consuevit, libentius utatur quam intractato et novo. Nec vero in hoc, quod
est animal, sed in iis etiam, quae sunt inanima, consuetudo valet, quon locis ipsis
delectemur, montuosis etiam et silvestribus, in quibus diutius commorati sumus. 69. Sed maximum est in amicitia superiorem parem esse inferiori. Saepe enim excellentiae quaedam sunt, qualis erat Scipionis in nostro, ut ita dicam, grege. Numquam se ille Philo, numquam Rupilio, numquam Mummio anteposuit, numquam inferioris ordinis amicis, Q. vero Maximum fratrem, egregium virum omnino, sibi nequaquam parem, quod is anteibat aetate, tamquam superiorem colebat suosque omnes per se posse esse ampliores volebat. 70. Quod faciendum imitandumque est omnibus, ut, si quam praestantiam virtutis, ingenii, fortunae consecuti sint, inpertiant ea suis communicentque cum proximis, ut, si parentibus nati humilibus, si propinquos habeant inbecilliore vel animo vel fortuna, eorum augeant opes eisque honori sint et dignitati. Ut in fabulis, qui aliquamdiu propter ignorationem stirpis et generis in famulatu fuerunt, cum cogniti sunt et aut deorum aut regum filii inventi, retinent tamen caritatem in pastores, quos patres multos annos esse duxerunt. Quod est multo profecto magis in veris patribus certisque faciendum. Fructus enim ingenii et virtutis omnisque praestantiae tum maxumus capitur, cum in proxumum quemque confertur. |
| XX. 71. Ut igitur ii, qui sunt in
amicitiae coniunctionisque necessitudine superiores, exaequare se cum inferioribus debent,
sic inferiores non dolere se a suis aut ingenio aut fortuna aut dignitate superari. Quorum
plerique aut queruntur semper aliquid aut etiam exprobrant, eoque magis, si habere se
putant, quod officiose et amice et cum labore aliquo suo factum queant dicere. Odiosum
sane genus hominum officia exprobrantium; quae meminisse debet is, in quem conlata sunt,
non commemorare, qui contulit. 72. Quam ob rem, ut ii, qui
superiores sunt, summittere se debent in amicitia, sic quodam modo inferiores extollere.
Sunt enim quidam, qui molestas amicitias faciunt, cum ipsi se contemni putant; quod non
fere contingit nisi iis, qui etiam contemnendos se arbitrantur; qui hac opinione non modo
verbis, sed etiam opere levandi sunt. 73. Tantum autem cuique
tribuendum, primum quantum ipse efficere possis, deinde etiam quantum ille, quem diligas
atque adiuves, sustinere. Non enim neque tu possis, quamvis excellas, omnes tuos ad
honores amplissimos perducere, ut Scipio P. Rupilium potuit consulem efficere, fratrem
eius L. non potuit. Quodsi etiam possis quidvis deferre ad alterum, videndum est tamen,
quid ille possit sustinere. 74. Omnino amicitiae conroboratis iam confirmatisque et ingeniis et aetatibus iudicandae sunt, nec, si qui ineunte aetate venandi aut pilae studiosi fuerunt, eos habere necessarios, quos tum eodem studio praeditos dilexerunt. Isto enim modo nutrices et paedagogi iure vetustatis plurimum benevolentiae postulabunt; qui neglegendi quidem non sunt, sed alio quodam modo aestimandi. Aliter amicitiae stabiles permanere non possunt. Dispares enim mores disparia studia sequuntur, quorum dissimilitudo dissociat amicitias; nec ob aliam causam ullam boni improbis, improbi bonis amici esse non possunt, nisi quod tanta est inter eos, quanta maxima potest esse, morum studiorumque distantia. 75. Recte etiam praecipi potest in amicitiis, ne intemperata quaedam benevolentia, quod persaepe fit, impediat magnas utilitates amicorum. Nec enim, ut ad fabulas redeam, Troiam Neoptolemus capere potuisset, si Lycomedem, apud quem erat educatus, multis cum lacrimis iter suum impedientem audire voluisset. Et saepe incidunt magnae res, ut discedendum sit ab amicis; quas qui impdire vult, quod desiderium non facile ferat, is et infirmus est mollisque natura et ob eam ipsam causam in amicitia parum iustus. 76. Atque in omni re considerandum est, et quid postules ab amico et quid patiare a te impetrari. |
| XXI. Est etiam quaedam
calamitas in amicitiis dimittendis non numquam necessaria; iam enim a sapientium
familiaritatibus ad vulgares amicitias oratio nostra delabitur. Erumpunt saepe vitia
amicorum tum in ipsos amicos, tum in alienos, quorum tamen ad amicos redundet infamia.
Tales igitur amicitiae sunt remissione usus eluendae et, ut Catonem dicere audivi,
dissuendae magis quam discindendae, nisi quaedam admodum intolerabilis iniuria exarserit,
ut neque rectum neque honestum sit nec fieri possit, ut non statim alienatio disiunctioque
faciunda sit. 77. Sin autem aut morum aut studiorum commutatio quaedam, ut fieri
solet, facta erit aut in rei publicae partibus dissensio intercesserit (loquor enim iam,
ut paulo ante dixi, non de sapientium, sed de communibus amicitiis), cavendum erit, ne non
solum amicitiae depositae, sed etiam inimicitiae susceptae videantur. Nihil est enim
turpius quam cum eo bellum gerere, quocum familiariter vixeris. Ab amicitia Q. Pompei meo
nomine se removerat, ut scitis, Scipio; propter dissensionem autem, quae erat in re
publica, alienatus est a collega nostro Metello; utrumque egit graviter, auctoritate et
offensione animi non acerba. 78. Quam ob rem primum danda
opera est, ne qua amicorum discidia fiant; sin tale aliquid evenerit, ut extinctae potius
amicitiae quam oppressae videantur. Cavendum vero, ne etiam in graves inimicitias
convertant se amicitiae; ex quibus iurgia, maledicta, contumeliae gignuntur. Quae tamen si
tolerabiles erunt, ferendae sunt, et hic honos veteri amicitiae tribuendus, ut is in culpa
sit, qui faciat, non, qui patiatur iniuriam. Omnino omnium horum vitiorum atque incommodorum una cautio est atque una provisio, ut ne nimis cito diligere incipiant neve non dignos. 79. Digni autem sunt amicitia, quibus in ipsis inest causa, cur diligantur. Rarum genus. Et quidem omnia praeclara rara, nec quicquam difficilius quam reperire, quod sit omni ex parte in suo genere perfectum. Sed plerique neque in rebus humanis quicquam bonum norunt, nisi quod fructuosum sit, et amicos tamquam pecudes eos potissimum diligunt, ex quibus sperant se maxumum fructum esse capturos. 80. Ita pulcherrima illa et maxume naturali carent amicitia per se et propter se expetita nec ipsi sibi exemplo sunt, haec vis amicitiae et qualis et quanta sit. Ipse enim se quisque diligit, non ut aliquam a se ipse mercedem exigat caritatis suae, sed quod per se sibi quisque carus est. Quod nisi idem in amicitiam transferetur, verus amicus numquam reperietur; est enim is, qui est tamquam alter idem. 81. Quodsi hoc apparet in bestiis, volucribus, nantibus, agrestibus, cicuribus, feris, primum ut se ipsae diligant (id enim pariter cum omni animante nascitur), deinde ut requirant atque adpetant, ad quas se adplicent eiusdem generis animantis, idque faciunt cum desiderio et cum quadam similitudine amoris humani, quanto id magis in homine fit natura! qui et se ipse diligit et alterum anquirit, cuius animum ita cum suo misceat, ut efficiat paene unum ex duobus. |
| XXII. 82. Sed plerique perverse, ne dicam inpudenter, habere talem amicum volunt, quales ipsi esse non possunt, quaeque ipsi non tribuunt amicis, haec ab iis desiderant. Par est autem primum ipsum esse virum bonum, tum alterum similem sui quaerere. In talibus ea, quam iam dudum tractamus, stabilitas amicitiae confirmari potest, cum homines benevolentia coniuncti primum cupiditatibus iis, quibus ceteri serviunt, imperabunt, deinde aequitate iustitiaque gaudebunt, omniaque alter pro altero suscipiet, neque quicquam unquam nisi honestum et rectum alter ab altero postulabit, neque solum colent inter se ac diligent, sed etiam verebuntur. Nam maxumum ornamentum amicitiae tollit, qui ex ea tollit verecundiam. 83. Itaque in iis perniciosus est error, qui existumant lubidinum peccatorumque omnium patere in amicitia licentiam; virtutum amicitia adiutrix a natura data est, non vitiorum comes, ut, quoniam solitaria non posset virtus ad ea, quae summa sunt, pervenire, coniuncta et consociata cum altera perveniret. Quae si quos inter societas aut est aut fuit aut futura est, eorum est habendus ad summum naturae bonum optumus beatissimusque comitatus. 84. Haec est, inquam, societas, in qua omnia insunt, quae putant homines expetenda, honestas, gloria, tranquillitas animi atque iucunditas, ut et, cum haec adsint, beata vita sit et sine his esse non possit. Quod cum optumum maxumumque sit, si id volumus adipisci, virtuti opera danda est, sine qua nec amicitiam neque ullam rem expetendam consequi possumus; ea vero neglecta qui se amicos habere arbitrantur, tum se denique errasse sentiunt, cum eos gravis aliquis casus experiri cogit. 85. Quocirca (dicendum est enim saepius), cum iudicaris, diligere oportet, non, cum dilexeris, iudicare. Sed cum multis in rebus neglegentia plectimur, tum maxime in amicis et diligendis et colendis; praeposteris enim utimur consiliis et acta agimus, quod vetamur vetere proverbio. Nam implicati ultro et citro vel usu diuturno vel etiam officiis repente in medio cursu amicitias exorta aliqua offensione disrumpimus. |
| XXIII. 86. Quo etiam magis vituperanda est rei maxime necessariae tanta incuria. Una est enim amicitia in rebus humanis, de cuius utilitate omnes uno ore consentiunt. Quamquam a multis virtus ipsa contemnitur et venditatio quaedam atque ostentatio esse dicitur; multi divitias despiciunt, quos parvo contentos tenuis victus cultusque delectat; honores vero, quorum cupiditate quidam inflammantur, quam multi ita contemnunt, ut nihil inanius, nihil esse levius existiment! Itemque cetera, quae quibusdam admirabilia videntur, permulti sunt qui pro nihilo putent; de amicitia omnes ad unum idem sentiunt, et ii, qui ad rem publicam se contulerunt, et ii, qui rerum cognitione doctrinaque delectantur, et ii, qui suum negotium gerunt otiosi, postremo ii, qui se totos tradiderunt voluptatibus, sine amicitia vitam esse nullam, si modo velint aliqua ex parte liberaliter vivere. 87. Serpit enim nescio quo modo per omnium vitas amicitia nec ullam aetatis degendae rationem patitur esse expertem sui. Quin etiam si quis asperitate ea est et inmanitate naturae, congressus ut hominum fugiat atque oderit, qualem fuisse Athenis Timonem nescio quem accepimus, tamen is pati non possit, ut non anquirat aliquem, apud quem evomat virus acerbitatis suae. Atque hoc maxime iudicaretur, si quid tale posset contingere, ut aliquis nos deus ex hac hominum frequentia tolleret et in solitudine uspiam collocaret atque ibi suppeditans omnium rerum, quas natura desiderat, abundantiam et copiam hominis omnino aspiciendi potestatem eriperet. Quis tam esset ferreus, qui eam vitam ferre posset, cuique non auferret fructum voluptatum omnium solitudo? 88. Verum ergo illud est, quod a Tarentino Archyta, ut opinor, dici solitum nostros senes commemorare audivi ab aliis senibus auditum: "si quis in caelum ascendisset naturamque mundi et pulchritudinem siderum perspexisset, insuavem illam admirationem ei fore; quae iucundissima fuisset, si aliquem, cui narraret, habuisset." Sic natura solitarium nihil amat semperque ad aliquod tamquam adminiculum adnititur; quod in amicissimo quoque dulcissimum est. |
XXIV. Sed cum tot signis eadem natura declaret, quid velit, anquirat, desideret, tamen obsurdescimus nescio quo modo nec ea, quae ab ea monemur, audimus. Est enim varius et multiplex usus amicitiae, multaeque causae suspicionum offensionumque dantur, quas tum evitare, tum elevare, tum ferre sapientis est; una illa subeunda offensio est, ut et utilitas in amicitia et fides retineatur: nam et monendi amici saepe sunt et obiurgandi, et haec accipienda amice, cum benevole fiunt. 89. Sed nescio quo modo verum est, quod in Andria familiaris meus dicit: Obsequium amicos, veritas odium parit. Molesta veritas, siquidem ex ea nascitur odium, quod est venenum amicitiae, sed obsequium multo molestius, quod peccatis indulgens praecipitem amicum ferri sinit; maxuma autem culpa in eo, qui et veritatem aspernatur et in fraudem obsequio inpellitur. Omni igitur hac in re habenda ratio et diligentia est, primum ut monitio acerbitate, deinde ut obiurgatio contumelia careat; in obsequio autem, quoniam Terentiano verbo lubenter utimur, comitas adsit, adsentatio, vitiorum adiutrix, procul amoveatur, quae non modo amico, sed ne libero quidem digna est; aliter enim cum tyranno, aliter cum amico vivitur. 90. Cuius autem aures clausae veritati sunt, ut ab amico verum audire nequeat, huius salus desperanda est. Scitum est enim illud Catonis ut multa: "melius de quibusdam acerbos inimicos mereri quam eos amicos, qui dulces videantur; illos verum saepe dicere, hos numquam." Atque illud absurdum, quod ii, qui monentur, eam molestiam, quam debent capere, non capiunt, eam capiunt, qua debent vacare; peccasse enim se non anguntur, obiurgari moleste ferunt; quod contra oportebat delicto dolere, correctione gaudere. |
| XXV. 91. Ut igitur et monere et moneri
proprium est verae amicitiae et alterum libere facere, non aspere, alterum patienter
accipere, non repugnanter, sic habendum est nullam in amicitiis pestem esse maiorem quam
adulationem, blanditiam, adsentationem; quamvis enim multis nominibus est hoc vitium
notandum levium hominum atque fallacium ad voluntatem loquentium omnia, nihil ad
veritatem. 92.
Cum autem omnium rerum simulatio vitiosa est (tollit enim iudicium veri idque adulterat),
tum amicitiae repugnat maxime; delet enim veritatem, sine qua nomen amicitiae valere non
potest. Nam cum amicitiae vis sit in eo, ut unus quasi animus fiat ex pluribus, qui id
fieri poterit, si ne in uno quidem quoque unus animus erit idemque semper, sed varius,
commutabilis, multiplex? 93. Quid enim potest esse tam flexibile, tam devium quam animus eius,
qui ad alterius non modo sensum ac voluntatem, sed etiam vultum atque nutum convertitur? Negat quis, nego; ait, aio; postremo imperavi egomet mihi Omnia adsentari, ut ait idem Terentius, sed ille in Gnathonis persona, quod amici genus adhibere omnino levitatis est. 94. Multi autem Gnathonum similes cum sint loco, fortuna, fama superiores, horum est adsentatio molesta, cum ad vanitatem accessit auctoritas. 95. Secerni autem blandus amicus a vero et internosci tam potest adhibita diligentia quam omnia fucata et simulata a sinceris atque veris. Contio, quae ex imperitissimis constat, tamen iudicare solet, quid intersit inter popularem, id est adsentatorem et levem civem, et inter constantem, severum et gravem. 96. Quibus blanditiis C. Papirius nuper influebat in auris contionis, cum ferret legem de tribunis plebis reficiendis! Dissuasimus nos; sed nihil de me, de Scipione dicam lubentius. Quanta illa, di inmortales, fuit gravitas, quanta in oratione maiestas! ut facile ducem populi Romani, non comitem diceres. Sed adfuistis, et est in manibus oratio. Itaque lex popularis suffragiis populi repudiata est. Atque, ut ad me redeam, meministis, Q. Maxumo, fratre Scipionis, et L. Mancino consulibus quam popularis lex de sacerdotiis C. Licini Crassi videbatur; cooptatio enim collegiorum ad populi beneficium transferebatur; atque is primus instituit in forum versus agere cum populo. Tamen illius vendibilem orationem religio deorum inmortalium nobis defendentibus facile vincebat. Atque id actum est praetore me quinquennio ante, quam consul sum factus; ita re magis quam summa auctoritate causa illa defensa est. |
| XXVI. 97. Quodsi in scaena, id est in
contione, in qua rebus fictis et adumbratis loci plurimum est, tamen verum valet, si modo
id patefactum et inlustratum est, quid in amicitia fieri oportet, quae tota veritate
perpenditur? In qua nisi, ut dicitur, apertum pectus videas tuumque ostendas, nihil fidum,
nihil exploratum habeas, ne amare quidem aut amari, cum, id quam vere fiat, ignores.
Quamquam ista adsentatio, quamvis perniciosa sit, nocere tamen nemini potest nisi ei, qui
eam recipit atque ea delectatur. Ita fit, ut is adsentatoribus patefaciat aures suas
maxime, qui ipse sibi adsentetur et se maxime ipse delectet. 98. Omnino est amans sui virtus;
optume enim se ipsa novit, quamque amabilis sit, intellegit. Ego autem non de virtute nunc
loquor, sed de virtutis opinione. Virtute enim ipsa non tam multi praediti esse quam
videri volunt. Hos delectat adsentatio, his fictus ad ipsorum voluntatem sermo cum
adhibetur, orationem illam vanam testimonium esse laudum suarum putant. Nulla est igitur
haec amicitia, cum alter verum audire non vult, alter ad mentiendum paratus est. Nec
parasitorum in comoediis adsentatio faceta nobis videretur, nisi essent milites gloriosi. Magnas vero agere gratias Thais mihi? Satis erat respondere: "magnas"; "ingentes," inquit. Semper auget adsentator id, quod is, cuius ad voluntatem dicitur, vult esse magnum. 99. Quam ob rem, quamquam blanda ista vanitas apud eos valet, qui ipsi illam adlectant et invitant, tamen etiam graviores constantioresque admonendi sunt, ut animadvertant, ne callida adsentatione capiantur. Aperte enim adulantem nemo non videt, nisi qui admodum est excors; callidus ille et occultus ne se insinuet, studiose cavendum est; nec enim facillime adgnoscitur, quippe qui etiam adversando saepe adsentetur et litigare se simulans blandiatur atque ad extremum det manus vincique se patiatur, ut is, qui inlusus sit, plus vidisse videatur. Quid autem turpius quam inludi? Quod ut ne accidat, magis cavendum est. Ut me hodie ante omnes comicos stulto senes 100. Haec enim etiam in fabulis stultissima persona est inprovidorum et credulorum senum. Sed nescio quo pacto ab amicitiis perfectorum hominum, id est sapientium (de hac dico sapientia, quae videtur in hominem cadere posse), ad leves amicitias defluxit oratio. Quam ob rem ad illa prima redeamus eaque ipsa concludamus aliquando. |
| XXVII. Virtus, virtus,
inquam, C. Fanni, et tu, Q. Muci, et conciliat amicitias et conservat. In ea est enim
convenientia rerum, in ea stabilitas, in ea constantia; quae cum se extulit et ostendit
suum lumen et idem aspexit adgnovitque in alio, ad id se admovet vicissimque accipit
illud, quod in altero est; ex quo exardescit sive amor sive amicitia; utrumque enim dictum
est ab amando; amare autem nihil est aliud nisi eum ipsum diligere, quem ames, nulla
indigentia, nulla utilitate quaesita; quae tamen ipsa ecflorescit ex amicitia, etiamsi tu
eam minus secutus sis. 101. Hac nos adulescentes benevolentia senes illos, L. Paulum, M.
Catonem, C. Galum, P. Nasicam, Ti. Gracchum, Scipionis nostri socerum, dileximus, haec
etiam magis elucet inter aequales, ut inter me et Scipionem, L. Furium, P. Rupilium, Sp.
Mummium. Vicissim autem senes in adulescentium caritate adquiescimus, ut in vestra, ut in
Q. Tuberonis; equidem etiam admodum adulescentis P. Rutili, A. Vergini familiaritate
delector. Quoniamque ita ratio comparata est vitae naturaeque nostrae, ut alia ex alia
aetas oriatur, maxume quidem optandum est, ut cum aequalibus possis, quibuscum tamquam e
carceribus emissus sis, cum isdem ad calcem, ut dicitur, pervenire. 102. Sed quoniam res humanae
fragiles caducaeque sunt, semmper aliqui anquirendi sunt, quos diligamus et a quibus
diligamur; caritate enim benevolentiaque sublata omnis est e vita sublata iucunditas. Mihi
quidem Scipio, quamquam est subito ereptus, vivit tamen semperque vivet; virtutem enim
amavi illius viri, quae extincta non est; nec mihi soli versatur ante oculos, qui illam
semper in manibus habui, sed etiam posteris erit clara et insignis. Nemo umquam animo aut
spe maiora suscipiet, qui sibi non illius memoriam atque imaginem proponendam putet. 103.
Equidem ex omnibus rebus, quas mihi aut fortuna aut natura tribuit, nihil habeo, quod cum
amicitia Scipionis possim comparare. In hac mihi de re publica consensus, in hac rerum
privatarum consilium, in eadem requies plena oblectationis fuit. Numquam illum ne minima
quidem re offendi, quod quidem senserim, nihil audivi ex eo ipse, quod nollem; una domus
erat, idem victus, isque communis, neque solum militia, sed etiam peregrinationes
rusticationesque communes. 104. Nam quid ego de studiis dicam cognoscendi semper aliquid atque
discendi? In quibus remoti ab oculis populi omne otiosum tempus contrivimus. Quarum rerum
recordatio et memoria si una cum illo occidisset, desiderium coniunctissimi atque
amantissimi viri ferre nullo modo possem. Sed nec illa extincta sunt alunturque potius et
augentur cogitatione et memoria mea, et, si illis plane orbatus essem, magnum tamen adfert
mihi aetas ipsa solacium. Diutius enim iam in hoc desiderio esse non possum. Omnia autem
bravia tolerabilia esse debent, etiamsi magna sunt. Haec habui de amicitia quae dicerem. Vos autem hortor, ut ita virtutem locetis, sine qua amicitia esse non potest ut ea excepta nihil amicitia praestabilius putetis. |
|
