|
1.
L. Domitio Ap. Claudio consulibus, discedens ab hibernis Caesar in Italiam,
ut quotannis facere consuerat, legatis imperat quos legionibus praefecerat
uti quam plurimas possint hieme navis aedificandas veteresque reficiendas
curent. Earum modum formamque demonstrat. Ad celeritatem onerandi subductionisque
paulo facit humiliores quam quibus in nostro mari uti consuevimus; atque
id eo magis, quod propter crebras commutationes aestuum minus magnos ibi
fluctus fieri cognoverat; ad onera ac multitudinem iumentorum transportandum,
paulo latiores quam quibus in reliquis utimur maribus. Has omnis actuarias
imperat fieri, quam ad rem multum humilitas adiuvat. Ea quae sunt usui
ad armandas navis ex Hispania adportari iubet. Ipse conventibus Galliae
citerioris peractis in Illyricum proficiscitur, quod a Pirustis finitimam
partem provinciae incursionibus vastari audiebat. Eo cum venisset, civitatibus
milites imperat certumque in locum convenire iubet. Qua re nuntiata Pirustae
legatos ad eum mittunt qui doceant nihil earum rerum publico factum consilio,
seseque paratos esse demonstrant omnibus rationibus de iniuriis satisfacere.
Percepta oratione eorum Caesar obsides imperat eosque ad certam diem adduci
iubet: nisi ita fecerint, sese bello civitatem persecuturum demonstrat.
Eis ad diem adductis ut imperaverat, arbitros inter civitatis dat qui
litem aestiment poenamque constituant.
2. His confectis rebus conventibusque
peractis, in citeriorem Galliam revertitur atque inde ad exercitum proficiscitur.
Eo cum venisset, circumitis omnibus hibernis, singulari militum studio
in summa omnium rerum inopia circiter DC eius generis, cuius supra demonstravimus,
navis et longas XXVIII invenit instructas, neque multum abesse ab eo quin
paucis diebus deduci possint. Conlaudatis militibus atque eis qui negotio
praefuerant, quid fieri velit ostendit atque omnis ad portum Itium convenire
iubet, quo ex portu commodissimum in Britanniam traiectum esse cognoverat
circiter milium passuum XXX [transmissum] a continenti. Huic rei quod
satis esse visum est militum reliquit; ipse cum legionibus expeditis IIII
et equitibus DCCC in finis Treverorum proficiscitur; quod hi neque ad
concilia veniebant neque imperio parebant, Germanosque Transrhenanos sollicitare
dicebantur.
3. Haec civitas longe plurimum
totius Galliae equitatu valet magnasque habet copias peditum, Rhenumque,
ut supra demonstravimus, tangit. In ea civitate duo de principatu inter
se contendebant, Indutiomarus et Cingetorix; ex quibus alter, simul atque
de Caesaris legionumque adventu cognitum est, ad eum venit; se suosque
omnis in officio futuros neque ab amicitia populi Romani defecturos confirmavit;
quaeque in Treveris gererentur ostendit. At Indutiomarus equitatum peditatumque
cogere, eisque qui per aetatem in armis esse non poterant in silvam Arduennam
abditis, quae ingenti magnitudine per medios finis Treverorum a flumine
Rheno ad initium Remorum pertinet, bellum parare instituit. Sed posteaquam
non nulli principes ex ea civitate et auctoritate Cingetorigis adducti
et adventu nostri exercitus perterriti ad Caesarem venerunt et de suis
privatis rebus ab eo petere coeperunt, quoniam civitati consulere non
possent; veritus ne ab omnibus desereretur Indutiomarus legatos ad Caesarem
mittit: 'Sese idcirco ab suis discedere atque ad eum venire noluisse,
quo facilius civitatem in officio contineret, ne omnis nobilitatis discessu
plebs propter imprudentiam laberetur; itaque civitatem in sua potestate
esse seque, si Caesar permitteret, ad eum in castra venturum et suas civitatisque
fortunas eius fidei permissurum.'
4. Caesar etsi intellegebat
qua de causa ea dicerentur quaeque eum res ab instituto consilio deterreret,
tamen, ne aestatem in Treveris consumere cogeretur omnibus rebus ad Britannicum
bellum comparatis, Indutiomarum ad se cum CC obsidibus venire iussit.
His adductis, in eis filio propinquisque eius omnibus, quos nominatim
evocaverat, consolatus Indutiomarum hortatusque est uti in officio maneret;
nihilo tamen secius principibus Treverorum ad se convocatis hos singillatim
Cingetorigi conciliavit; quod cum merito eius a se fieri intellegebat,
tum magni interesse arbitrabatur eius auctoritatem inter suos quam plurimum
valere, cuius tam egregiam in se voluntatem perspexisset. Id factum graviter
tulit Indutiomarus [suam gratiam inter suos minui]; et qui iam ante inimico
in nos animo fuisset multo gravius hoc dolore exarsit.
5. His rebus constitutis
Caesar ad portum Itium cum legionibus pervenit. Ibi cognoscit LX navis,
quae in Meldis factae erant, tempestate reiectas cursum tenere non potuisse
atque eodem unde erant profectae revertisse; reliquas paratas ad navigandum
atque omnibus rebus instructas invenit. Eodem equitatus totius Galliae
convenit, numero milia IIII, principesque ex omnibus civitatibus; ex quibus
perpaucos, quorum in se fidem perspexerat, relinquere in Gallia, reliquos
obsidum loco secum ducere decreverat, quod, cum ipse abesset, motum Galliae
verebatur.
6. Erat una cum ceteris Dumnorix
Haeduus, de quo ante ab nobis dictum est. Hunc secum habere in primis
constituerat, quod eum cupidum rerum novarum, cupidum imperi, magni animi,
magnae inter Gallos auctoritatis cognoverat. Accedebat huc quod in concilio
Haeduorum Dumnorix dixerat sibi a Caesare regnum civitatis deferri; quod
dictum Haedui graviter ferebant neque recusandi aut deprecandi causa legatos
ad Caesarem mittere audebant. Id factum ex suis hospitibus Caesar cognoverat.
Ille omnibus primo precibus peter contendit ut in Gallia relinqueretur;
partim quod insuetus navigandi mare timeret, partim quod religionibus
impediri sese diceret. Posteaquam id obstinate sibi negari vidit, omni
spe impetrandi adempta, principes Galliae sollicitare, sevocare singulos,
hortarique coepit uti in continenti remanerent; metu territare non sine
causa fieri ut Gallia omni nobilitate spoliaretur; id esse consilium Caesaris
ut, quos in conspectu Galliae interficere vereretur, hos omnis in Britanniam
traductos necaret; fidem reliquis interponere, ius iurandum poscere ut,
quod esse ex usu Galliae intellexissent, communi consilio administrarent.
Haec a compluribus ad Caesarem deferebantur.
7. Qua re cognita Caesar,
quod tantum civitati Haeduae dignitatis tribuebat, coercendum atque deterrendum
quibuscumque rebus posset Dumnorigem statuebat; quod longius eius amentiam
progredi videbat, prospiciendum ne quid sibi ac rei publicae nocere posset.
Itaque dies circiter XXV in eo loco commoratus, quod Corus ventus navigationem
impediebat, qui magnam partem omnis temporis in his locis flare consuevit,
dabat operam ut in officio Dumnorigem contineret; nihilo tamen secius
omnia eius consilia cognosceret. Tandem idoneam nactus tempestatem milites
equitesque conscendere navis iubet. At omnium impeditis animis Dumnorix
cum equitibus Haeduorum a castris insciente Caesare domum discedere coepit.
Qua re nuntiata Caesar, intermissa profectione atque omnibus rebus postpositis,
magnam partem equitatus ad eum insequendum mittit retrahique imperat;
si vim faciat neque pareat, interfici iubet; nihil hunc se absente pro
sano facturum arbitratus qui praesentis imperium neglexisset. Ille autem
revocatus resistere ac se manu defendere suorumque fidem implorare coepit,
saepe clamitans liberum se liberaeque esse civitatis. Illi, ut erat imperatum,
circumsistunt hominem atque interficiunt; at equites Haedui ad Caesarem
omnes revertuntur.
8. His rebus gestis, Labieno
in continente cum III legionibus et equitum milibus duobus relicto, ut
portus tueretur et rei frumentariae provideret, quaeque in Gallia gererentur
cognosceret consiliumque pro tempore et pro re caperet, ipse cum V legionibus
et pari numero equitum, quem in continenti reliquerat, ad solis occasum
navis solvit; et leni Africo provectus media circiter nocte vento intermisso,
cursum non tenuit; et longius delatus aestu orta luce sub sinistra Britanniam
relictam conspexit. Tum rursus aestus commutationem secutus remis contendit
ut eam partem insulae caperet qua optimum esse egressum superiore aestate
cognoverat. Qua in re admodum fuit militum virtus laudanda, qui vectoriis
gravibusque navigiis non intermisso remigandi labore longarum navium cursum
adaequarunt. Accessum est ad Britanniam omnibus navibus meridiano fere
tempore; neque in eo loco hostis est visus, sed, ut postea Caesar ex captivis
cognovit, cum magnae manus eo convenissent, multitudine navium perterritae,
quae cum annotinis privatisque, quas sui quisque commodi fecerat, amplius
DCCC uno erant visae tempore, a litore discesserant ac se in superiora
loca abdiderant.
9. Caesar exposito exercitu
et loco castris idoneo capto, ubi ex captivis cognovit quo in loco hostium
copiae consedissent, cohortibus X ad mare relictis et equitibus CCC qui
praesidio navibus essent, de tertia vigilia ad hostis contendit,--eo minus
veritus navibus, quod in litore molli atque aperto deligatas ad ancoras
relinquebat. Ei praesidio navibusque Q. Atrium praefecit. Ipse noctu progressus
milia passuum circiter XII hostium copias conspicatus est. Illi equitatu
atque essedis ad flumen progressi ex loco superiore nostros prohibere
et proelium committere coeperunt. Repulsi ab equitatu se in silvas abdiderunt,
locum nacti egregie et natura et opere munitum, quem domestici belli (ut
videbantur) causa iam ante praeparaverant; nam crebris arboribus succisis
omnes introitus erant praeclusi. Ipsi ex silvis rari propugnabant nostrosque
intra munitiones ingredi prohibebant. At milites legionis VII, testudine
facta et aggere ad munitiones adiecto, locum ceperunt eosque ex silvis
expulerunt paucis volneribus acceptis. Sed eos fugientis longius Caesar
prosequi vetuit, et quod loci naturam ignorabat, et quod magna parte diei
consumpta munitioni castrorum tempus relinqui volebat.
10. Postridie eius diei mane
tripartito milites equitesque in expeditionem misit, ut eos qui fugerant
persequerentur. His aliquantum itineris progressis, cum iam extremi essent
in prospectu, equites a Q. Atrio ad Caesarem venerunt qui nuntiarent,
superiore nocte maxima coorta tempestate, prope omnes navis adflictas
atque in litus eiectas esse; quod neque ancorae funesque sustinerent neque
nautae gubernatoresque vim tempestatis pati possent. Itaque ex eo concursu
navium magnum esse incommodum acceptum.
11. His rebus cognitis
Caesar legiones equitatumque revocari atque in itinere resistere iubet,
ipse ad navis revertitur; eadem fere quae ex nuntiis [litteris] cognoverat
coram perspicit, sic ut amissis circiter XL navibus reliquae tamen refici
posse magno negotio viderentur. Itaque ex legionibus fabros deligit et
ex continenti alios arcessi iubet; Labieno scribit ut quam plurimas possit
eis legionibus quae sunt apud eum navis instituat. Ipse, etsi res erat
multae operae ac laboris, tamen commodissimum esse statuit omnis navis
subduci et cum castris una munitione coniungi. In his rebus circiter dies
X consumit ne nocturnis quidem temporibus ad laborem militum intermissis.
Subductis navibus castrisque egregie munitis easdem copias quas ante praesidio
navibus relinquit; ipse eodem unde redierat proficiscitur. Eo cum venisset,
maiores iam undique in eum locum copiae Britannorum convenerant, summa
imperi bellique administrandi communi consilio permissa Cassivellauno;
cuius fines a maritimis civitatibus flumen dividit, quod appellatur Tamesis,
a mari circiter milia passuum LXXX. Huic superiore tempore cum reliquis
civitatibus continentia bella intercesserant; sed nostro adventu permoti
Britanni hunc toti bello imperioque praefecerant.
12. Britanniae pars interior
ab eis incolitur quos natos in insula ipsi memoria proditum dicunt; maritima
pars ab eis qui praedae ac belli inferendi causa ex Belgio transierunt
(qui omnes fere eis nominibus civitatum appellantur quibus orti ex civitatibus
eo pervenerunt) et bello inlato ibi remanserunt atque agros colere coeperunt.
Hominum est infinita multitudo creberrimaque aedificia fere Gallicis consimilia,
pecoris magnus numerus. Utuntur aut aere [aut nummo aereo] aut taleis
ferreis ad certum pondus examinatis pro nummo. Nascitur ibi plumbum album
in mediterraneis regionibus, in maritimis ferrum, sed eius exigua est
copia, aere utuntur importato. Materia cuiusque generis ut in Gallia est
praeter fagum atque abietem. Leporem et gallinam et anserem gustare fas
non putant; haec tamen alunt animi voluptatisque causa. Loca sunt temperatiora
quam in Gallia remissioribus frigoribus.
13. Insula natura triquetra,
cuius unum latus est contra Galliam. Huius lateris alter angulus, qui
est ad Cantium, quo fere omnes ex Gallia naves adpelluntur, ad orientem
solem, inferior ad meridiem spectat. Hoc latus pertinet circiter milia
passuum D. Alterum vergit ad Hispaniam atque occidentem solem; qua ex
parte est Britannia, insula dimidio minor (ut existimatur) quam Britannia,
sed pari spatio transmissus atque ex Gallia est in Britanniam. In hoc
medio cursu est insula quae appellatur Mona; complures praeterea minores
subiectae insulae existimantur; de quibus insulis non nulli scripserunt
dies continuos XXX sub brumam esse noctem. Nos nihil de eo percontationibus
reperiebamus, nisi certis ex aqua mensuris breviores esse quam in continenti
noctis videbamus. Huius est longitudo lateris, ut fert illorum opinio,
DCC milium. Tertium est contra septentriones, cui parti nulla est obiecta
terra; sed eius angulus lateris maxime ad Germaniam spectat. Hoc milium
passuum DCCC in longitudinem esse existimatur. Ita omnis insula est in
circuitu vicies centum milium passuum.
14. Ex his omnibus longe
sunt humanissimi qui Cantium incolunt (quae regio est maritima omnis),
neque multum a Gallica differunt consuetudine. Interiores plerique frumenta
non serunt, sed lacte et carne vivunt pellibusque sunt vestiti. Omnes
vero se Britanni vitro inficiunt, quod caeruleum efficit colorem, atque
hoc horridiores sunt in pugna adspectu; capilloque sunt promisso atque
omni parte corporis rasa praeter caput et labrum superius. Uxores habent
deni duodenique inter se communis, et maxime fratres cum fratribus parentesque
cum liberis; sed qui sunt ex his nati eorum habentur liberi quo primum
virgo quaeque deducta est.
15. Equites hostium essedariique
acriter proelio cum equitatu nostro in itinere conflixerunt, ita tamen
ut nostri omnibus partibus superiores fuerint atque eos in silvas collisque
compulerint; sed compluribus interfectis cupidius insecuti non nullos
ex suis amiserunt. At illi intermisso spatio, imprudentibus nostris atque
occupatis in munitione castrorum, subito se ex silvis eiecerunt, impetuque
in eos facto qui erant in statione pro castris conlocati, acriter pugnaverunt;
duabusque missi subsidio cohortibus a Caesare, atque his primis legionum
duarum, cum eae perexiguo intermisso loci spatio inter se constitissent,
novo genere pugnae perterritis nostris, per medios audacissime perruperunt
seque inde incolumis receperunt. Eo die Q. Laberius Durus tribunus militum
interficitur. Illi pluribus submissis cohortibus repelluntur.
16. Toto hoc in genere
pugnae, cum sub oculis omnium ac pro castris dimicaretur, intellectum
est nostros propter gravitatem armorum, quod neque insequi cedentis possent
neque ab signis discedere auderent, minus aptos esse ad huius generis
hostem; equites autem magno cum periculo proelio dimicare, propterea quod
illi etiam consulto plerumque cederent, et cum paulum ab legionibus nostros
removissent, ex essedis desilirent et pedibus dispari proelio contenderent.
[Equestris autem proeli ratio et cedentibus et insequentibus par atque
idem periculum inferebat.] Accedebat huc ut numquam conferti sed rari
magnisque intervallis proeliarentur stationesque dispositas haberent,
atque alios alii deinceps exciperent, integrique et recentes defatigatis
succederent.
17. Postero die procul
a castris hostes in collibus constiterunt, rarique se ostendere et lenius
quam pridie nostros equites proelio lacessere coeperunt. Sed meridie,
cum Caesar pabulandi causa III legiones atque omnem equitatum cum C. Trebonio
legato misisset, repente ex omnibus partibus ad pabulatores advolaverunt,
sic uti ab signis legionibusque non absisterent. Nostri acriter in eos
impetu facto reppulerunt, neque finem sequendi fecerunt quoad subsidio
confisi equites, cum post se legiones viderent, praecipites hostes egerunt;
magnoque eorum numero interfecto neque sui conligendi neque consistendi
aut ex essedis desiliendi facultatem dederunt. Ex hac fuga protinus quae
undique convenerant auxilia discesserunt; neque post id tempus umquam
summis nobiscum copiis hostes contenderunt.
18. Caesar cognito consilio
eorum ad flumen Tamesim in finis Cassivellauni exercitum duxit; quod flumen
uno omnino loco pedibus, atque hoc aegre, transiri potest. Eo cum venisset,
animadvertit ad alteram fluminis ripam magnas esse copias hostium instructas;
ripa autem erat acutis sudibus praefixisque munita, eiusdemque generis
sub aqua defixae sudes flumine tegebantur. His rebus cognitis a captivis
perfugisque Caesar praemisso equitatu confestim legiones subsequi iussit.
Sed ea celeritate atque eo impetu milites ierunt, cum capite solo ex aqua
exstarent, ut hostes impetum legionum atque equitum sustinere non possent
ripasque dimitterent ac se fugae mandarent.
19. Cassivellaunus, ut
supra demonstravimus, omni deposita spe contentionis, dimissis amplioribus
copiis, milibus circiter IIII essedariorum relictis itinera nostra servabat;
paulumque ex via excedebat locisque impeditis ac silvestribus sese occultabat
atque eis regionibus quibus nos iter facturos cognoverat pecora atque
homines ex agris in silvas compellebat; et cum equitatus noster liberius
praedandi vastandique causa se in agros eiecerat, omnibus viis semitisque
essedarios ex silvis emittebat; et magno cum periculo nostrorum equitum
cum eis confligebat atque hoc metu latius vagari prohibebat. Relinquebatur
ut neque longius ab agmine legionum discedi Caesar pateretur, et tantum
in agris vastandis incendiisque faciendis hostibus noceretur quantum in
labore atque itinere legionarii milites efficere poterant.
20. Interim Trinobantes,
prope firmissima earum regionum civitas, ex qua Mandubracius adulescens
Caesaris fidem secutus ad eum in continentem [Galliam] venerat,--cuius
pater in ea civitate regnum obtinuerat interfectusque erat a Cassivellauno,
ipse fuga mortem vitaverat,--legatos ad Caesarem mittunt pollicenturque
sese ei dedituros atque imperata facturos: petunt ut Mandubracium ab iniuria
Cassivellauni defendat, atque in civitatem mittat qui praesit imperiumque
obtineat. His Caesar imperat obsides XL frumentumque exercitui, Mandubraciumque
ad eos mittit. Illi imperata celeriter fecerunt, obsides ad numerum frumentumque
miserunt.
21. Trinobantibus defensis
atque ab omni militum iniuria prohibitis, Cenimagni, Segontiaci, Ancalites,
Bibroci, Cassi legationibus missis sese Caesari dedunt. Ab his cognoscit
non longe ex eo loco oppidum Cassivellauni abesse silvis paludibusque
munitum, quo satis magnus hominum pecorisque numerus convenerit. Oppidum
autem Britanni vocant cum silvas impeditas vallo atque fossa munierunt,
quo incursionis hostium vitandae causa convenire consuerunt. Eo proficiscitur
cum legionibus; locum reperit egregie natura atque opere munitum; tamen
hunc duabus ex partibus oppugnare contendit. Hostes paulisper morati militum
nostrorum impetum non tulerunt seseque alia ex parte oppidi eiecerunt.
Magnus ibi numerus pecoris repertus, multique in fuga sunt comprehensi
atque interfecti.
22. Dum haec in his locis
geruntur, Cassivellaunus ad Cantium, quod esse ad mare supra demonstravimus,
quibus regionibus IIII reges praeerant, Cingetorix, Carvilius, Taximagulus,
Segonax, nuntios mittit atque his imperat uti coactis omnibus copiis castra
navalia de improviso adoriantur atque oppugnent. Hi cum ad castra venissent,
nostri eruptione facta multis eorum interfectis, capto etiam nobili duce
Lugotorige, suos incolumis reduxerunt. Cassivellaunus hoc proelio nuntiato,
tot detrimentis acceptis, vastatis finibus, maxime etiam permotus defectione
civitatum, legatos per Atrebatem Commium de deditione ad Caesarem mittit.
Caesar cum constituisset hiemare in continenti propter repentinos Galliae
motus, neque multum aestatis superesset, atque id facile extrahi posse
intellegeret, obsides imperat, et quid in annos singulos vectigalis populo
Romano Britannia penderet constituit. Interdicit atque imperat Cassivellauno
ne Mandubracio neu Trinobantibus noceat.
23. Obsidibus acceptis
exercitum reducit ad mare, navis invenit refectas. His deductis, quod
et captivorum magnum numerum habebat et non nullae tempestate deperierant
naves, duobus commeatibus exercitum reportare instituit. Ac sic accidit
uti ex tanto navium numero, tot navigationibus, neque hoc neque superiore
anno ulla omnino navis quae milites portaret desideraretur; at ex eis
quae inanes ex continenti ad eum remitterentur, [et] prioris commeatus
expositis militibus, et quas postea Labienus faciendas curaverat numero
LX, perpaucae locum caperent; reliquae fere omnes reicerentur. Quas cum
aliquamdiu Caesar frustra exspectasset, ne anni tempore a navigatione
excluderetur, quod aequinoctium suberat, necessario angustius milites
conlocavit, ac summa tranquillitate consecuta, secunda inita cum solvisset
vigilia, prima luce terram attigit omnisque incolumis navis perduxit.
24. Subductis navibus
concilioque Gallorum Samarobrivae peracto, quod eo anno frumentum in Gallia
propter siccitatis angustius provenerat, coactus est aliter ac superioribus
annis exercitum in hibernis conlocare legionesque in pluris civitatis
distribuere; ex quibus unam in Morinos ducendam C. Fabio legato dedit,
alteram in Nervios Q. Ciceroni, tertiam in Esuvios L. Roscio; quartam
in Remis cum T. Labieno in confinio Treverorum hiemare iussit; tres in
Bellovacis conlocavit; his M. Crassum et L. Munatium Plancum et C. Trebonium
legatos praefecit. Unam legionem, quam proxime trans Padum conscripserat,
et cohortis V in Eburones, quorum pars maxima est inter Mosam ac Rhenum,
qui sub imperio Ambiorigis et Catuvolci erant, misit. His militibus Q.
Titurium Sabinum et L. Aurunculeium Cottam legatos praeesse iussit. Ad
hunc modum distributis legionibus facillime inopiae frumentariae sese
mederi posse existimavit. Atque harum tamen omnium legionum hiberna, praeter
cam quam L. Roscio in pacatissimam et quietissimam partem ducendam dederat,
milibus passuum C continebantur. Ipse interea, quoad legiones conlocatas
munitaque hiberna cognovisset, in Gallia morari constituit.
25. Erat in Carnutibus
summo loco natus Tasgetius, cuius maiores in sua civitate regnum obtinuerant.
Huic Caesar pro eius virtute atque in se benevolentia, quod in omnibus
bellis singulari eius opera fuerat usus, maiorum locum restituerat. Tertium
iam hunc annum regnantem inimici palam multis ex civitate auctoribus interfecerunt.
Defertur ea res ad Caesarem. Ille veritus, quod ad pluris pertinebat,
ne civitas eorum impulsu deficeret, L. Plancum cum legione ex Belgio celeriter
in Carnutes proficisci iubet ibique hiemare; quorumque opera cognoverit
Tasgetium interfectum, hos comprehensos ad se mittere. Interim ab omnibus
[legatis quaestoribusque] quibus legiones tradiderat, certior factus est
in hiberna perventum locumque hibernis esse munitum.
26. Diebus circiter XV
quibus in hiberna ventum est, initium repentini tumultus ac defectionis
ortum est ab Ambiorige et Catuvolco; qui, cum ad finis regni sui Sabino
Cottaeque praesto fuissent frumentumque in hiberna comportavissent, Indutiomari
Treveri nuntiis impulsi suos concitaverunt subitoque oppressis lignatoribus
magna manu ab castra oppugnanda venerunt. Cum celeriter nostri arma cepissent
vallumque adscendissent, atque una ex parte Hispanis equitibus emissis
equestri proelio superiores fuissent, desperata re hostes suos ab oppugnatione
reduxerunt. Tum suo more conclamaverunt uti aliqui ex nostris ad conloquium
prodiret: habere sese quae de re communi dicere vellent, quibus rebus
controversias minui posse sperarent.
27. Mittitur ad eos conloquendi
causa C. Arpineius, eques Romanus, familiaris Q. Tituri, et Q. Iunius
ex Hispania quidam, qui iam ante missu Caesaris ad Ambiorigem ventitare
consuerat; apud quos Ambiorix ad hunc modum locutus est: 'Sese pro Caesaris
in se beneficiis plurimum ei confiteri debere, quod eius opera stipendio
liberatus esset quod Aduatucis, finitimis suis, pendere consuesset, quodque
ei et filius et fratris filius ab Caesare remissi essent quos Aduatuci
obsidum numero missos apud se in servitute et catenis tenuissent; neque
id quod fecerit de oppugnatione castrorum aut iudicio aut voluntate sua
fecisse, sed coactu civitatis; suaque esse eiusmodi imperia ut non minus
haberet iuris in se multitudo quam ipse in multitudinem. Civitati porro
hanc fuisse belli causam, quod repentinae Gallorum coniurationi resistere
non potuerit; id se facile ex humilitate sua probare posse, quod non adeo
sit imperitus rerum ut suis copiis populum Romanum superari posse confidat.
Sed esse Galliae commune consilium; omnibus hibernis Caesaris oppugnandis
hunc esse dictum diem, ne qua legio alteri legioni subsidio venire posset;
non facile Gallos Gallis negare potuisse, praesertim cum de recuperanda
communi libertate consilium initum videretur. Quibus quoniam pro pietate
satisfecerit, habere nunc se rationem offici pro beneficiis Caesaris;
monere, orare Titurium pro hospitio ut suae ac militum saluti consulat.
Magnam manum Germanorum conductam Rhenum transisse; hanc adfore biduo.
Ipsorum esse consilium, velintne prius quam finitimi sentiant, eductos
ex hibernis milites aut ad Ciceronem aut ad Labienum deducere, quorum
alter milia passuum circiter L, alter paulo amplius ab eis absit. Illud
se polliceri et iure iurando confirmare tutum se iter per suos finis daturum;
quod cum faciat, et civitati sese consulere, quod hibernis levetur, et
Caesari pro eius meritis gratiam referre.' Hac oratione habita discedit
Ambiorix.
28. Arpineius et Iunius
quae audierant ad legatos deferunt. Illi repentina re perturbati, etsi
ab hoste ea dicebantur, tamen non neglegenda existimabant; maximeque hac
re permovebantur, quod civitatem ignobilem atque humilem Eburonum sua
sponte populo Romano bellum facere ausam vix erat credendum. Itaque ad
consilium rem deferunt magnaque inter eos exsistit controversia. L. Aurunculeius
compluresque tribuni militum et primorum ordinum centuriones nihil temere
agendum, neque ex hibernis iniussu Caesaris discedendum existimabant;
quantasvis [magnas] copias etiam Germanorum sustineri posse munitis hibernis
docebant; rem esse testimonio, quod primum hostium impetum multis ultro
volneribus inlatis fortissime sustinuerint; re frumentaria non premi;
interea et ex proximis hibernis et a Caesare conventura subsidia; postremo,
quid esse levius aut turpius quam auctore hoste de summis rebus capere
consilium?
29. Contra ea Titurius
'Sero facturos' clamitabat, 'cum maiores manus hostium adiunctis Germanis
convenissent, aut cum aliquid calamitatis in proximis hibernis esset acceptum;
brevem consulendi esse occasionem. Caesarem se arbitrari profectum in
Italiam; neque aliter Carnutes interficiendi Tasgeti consilium fuisse
capturos, neque Eburones, si ille adesset, tanta contemptione nostri ad
castra venturos esse. Sese non hostem auctorem sed rem spectare; subesse
Rhenum; magno esse Germanis dolori Ariovisti mortem et superiores nostras
victorias; ardere Galliam tot contumeliis acceptis sub populi Romani imperium
redactam, superiore gloria rei militaris exstincta. Postremo, quis hoc
sibi persuaderet sine certa spe Ambiorigem ad eiusmodi consilium descendisse?
Suam sententiam in utramque partem esse tutam: si nihil esset durius,
nullo cum periculo ad proximam legionem perventuros; si Gallia omnis cum
Germanis consentiret, unam esse in celeritate positam salutem. Cottae
quidem atque eorum qui dissentirent consilum quem habere exitum? in quo
si non praesens periculum, at certe longinqua obsidione fames esset timenda.'
30. Hac in utramque partem
disputatione habita, cum a Cotta primisque ordinibus acriter resisteretur,
"Vincite," inquit, "si ita voltis," Sabinus, et id
clariore voce, ut magna pars militum exaudiret; "neque is sum,"
inquit, "qui gravissime ex vobis mortis periculo terrear: hi sapient;
si gravius quid acciderit, abs te rationem reposcent; qui, si per te liceat,
perendino die cum proximis hibernis coniuncti communem cum reliquis belli
casum sustineant, non reiecti et relegati longe ab ceteris aut ferro aut
fame intereant."
31. Consurgitur ex consilio;
comprehendunt utrumque et orant 'Ne sua dissensione et pertinacia rem
in summum periculum deducant; facilem esse rem, seu maneant seu proficiscantur,
si modo unum omnes sentiat ac probent; contra in dissensione nullam se
salutem perspicere.' Res disputatione ad mediam noctem perducitur. Tandem
dat Cotta permotus manus; superat sententia Sabini. Pronuntiatur prima
luce ituros. Consumitur vigilis reliqua pars noctis, cum sua quisque miles
circumspiceret, quid secum portare posset, quid ex instrumento hibernorum
relinquere cogeretur. [Omnia excogitantur qua re nec sine periculo maneatur
et languore militum et vigiliis periculum augeatur.] Prima luce sic ex
castris proficiscuntur ut quibus esset persuasum non ab hoste sed ab homine
amicissimo [Ambiorige] consilium datum, longissimo agmine maximisque impedimentis.
32. At hostes, postea
quam ex nocturno fremitu vigiliisque de profectione eorum senserunt, conlocatis
insidiis bipartito in silvis opportuno atque occulto loco a milibus passuum
circiter duobus Romanorum adventum exspectabant; et cum se maior pars
agminis in magnam convallem demisisset, ex utraque parte eius vallis subito
se ostenderunt novissimosque premere et primos prohibere adscensu atque
iniquissimo nostris loco proelium committere coeperunt.
33. Tum demum Titurius,
qui nihil ante providisset, trepidare et concursare cohortisque disponere,
haec tamen ipsa timide atque ut eum omnia deficere viderentur; quod plerumque
eis accidere consuevit qui in ipso negotio consilium capere coguntur.
At Cotta, qui cogitasset haec posse in itinere accidere atque ob eam causam
profectionis auctor non fuisset, nulla in re communi saluti deerat, et
in appellandis cohortandisque militibus imperatoris et in pugna militis
officia praestabat. Cum propter longitudinem agminis non facile per se
omnia obire et quid quoque loco faciendum esset providere possent, iusserunt
pronuntiari ut impedimenta relinquerent atque in orbem consisterent. Quod
consilium, etsi in eiusmodi casu reprehendendum non est, tamen incommode
cecidit; nam et nostris militibus spem minuit et hostis ad pugnam alacriores
effecit, quod non sine summo timore et desperatione id factum videbatur.
Praeterea accidit, quod fieri necesse erat, ut volgo milites ab signis
discederent, quaeque quisque eorum carissima haberet ab impedimentis petere
atque abripere properaret; clamore et fletu omnia complerentur.
34. At barbaris consilium
non defuit. Nam duces eorum tota acie pronuntiari iusserunt ne quis ab
loco discederat; illorum esse praedam atque illis reservari quaecumque
Romani reliquissent; proinde omnia in victoria posita existimarent. [Erant
et virtute et numero pugnando pares.] Nostri tametsi ab duce et a fortuna
deserebantur, tamen omnem spem salutis in virtute ponebant; et quotiens
quaeque cohors procurrerat, ab ea parte magnus numerus hostium cadebat.
Qua re animadversa Ambiorix pronuntiari iubet ut procul tela coniciant
neu propius accedant, et quam in partem Romani impetum fecerint cedant
[levitate armorum et cotidiana exercitatione nihil his noceri posse],
rursus se ad signa recipientis insequantur.
35. Quo praecepto ab
eis diligentissime observato, cum quaepiam cohors ex orbe excesserat atque
impetum fecerat, hostes velocissime refugiebant. Interim eam partem nudari
necesse erat et ab latere aperto tela recipere. Rursus, cum in eum locum
unde erant progressi reverti coeperant, et ab eis qui cesserant et ab
eis qui proximi steterant circumveniebantur; sin autem locum tenere vellent,
nec virtuti locus relinquebatur neque ab tanta multitudine coniecta tela
conferti vitare poterant. Tamen tot incommodis conflictati, multis volneribus
acceptis resistebant; et magna parte diei consumpta, cum a prima luce
ad horam octavam pugnaretur, nihil quod ipsis esset indignum committebant.
Tum T. Balventio, qui superiore anno primum pilum duxerat, viro forti
et magnae auctoritatis, utrumque femur tragula traicitur; Q. Lucanius,
eiusdem ordinis, fortissime pugnans, dum circumvento filio subvenit, interficitur;
L. Cotta legatus omnis cohortis ordinesque adhortans in adversum os funda
volneratur.
36. His rebus permotus
Q. Titurius, cum procul Ambiorigem suos cohortantem conspexisset, interpretem
suum Cn. Pompeium ad eum mittit rogatum ut sibi militibusque parcat. Ille
appellatus respondet: 'Si velit secum conloqui, licere; sperare a multitudine
impetrari posse quod ad militum salutem pertineat; ipsi vero nihil nocitum
iri, inque eam rem se suam fidem interponere.' Ille cum Cotta saucio communicat,
si videatur, pugna ut excedant et cum Ambiorige una conloquantur: sperare
se ab eo de sua ac militum salute impetrari posse. Cotta se ad armatum
hostem iturum negat atque in eo perseverat.
37. Sabinus quos in
praesentia tribunos militum circum se habebat et primorum ordinum centuriones
se sequi iubet; et, cum propius Ambiorigem accessisset, iussus arma abicere,
imperatum facit suisque ut idem faciant imperat. Interim, dum de condicionibus
inter se agunt longiorque consulto ab Ambiorige instituitur sermo, paulatim
circumventus interficitur. Tum vero suo more victoriam conclamant atque
ululatum tollunt, impetuque in nostros facto ordines perturbant. Ibi L.
Cotta pugnans interficitur cum maxima parte militum. Reliqui se in castra
recipiunt unde erant egressi; ex quibus L. Petrosidius aquilifer, cum
magna multitudine hostium premeretur, aquilam intra vallum proicit, ipse
pro castris fortissime pugnans occiditur. Illi aegre ad noctem oppugnationem
sustinent; nocte ad unum omnes desperata salute se ipsi interficiunt.
Pauci ex proelio elapsi incertis itineribus per silvas ad T. Labienum
legatum in hiberna perveniunt atque eum de rebus gestis certiorem faciunt.
38. Hac victoria sublatus
Ambiorix statim cum equitatu in Aduatucos, qui erant eius regno finitimi,
proficiscitur; neque noctem neque diem intermittit peditatumque se subsequi
iubet. Re demonstrata Aduatucisque concitatis, postero die in Nervios
pervenit, hortaturque ne sui in perpetuum liberandi atque ulciscendi Romanos
pro eis quas acceperint iniuriis occasionem dimittant; interfectos esse
legatos duos magnamque partem exercitus interisse demonstrat; nihil esse
negoti subito oppressam legionem quae cum Cicerone hiemet interfici; se
ad eam rem profitetur adiutorem. Facile hoc oratione Nerviis persuadet.
39. Itaque confestim
dimissis nuntiis ad Ceutrones, Grudios, Levacos, Pleumoxios, Geidumnos,
qui omnes sub eorum imperio sunt, quam maximas possunt manus cogunt, et
de improviso ad Ciceronis hiberna advolant, nondum ad eum fama de Tituri
morte perlata. Huic quoque accidit, quod fuit necesse, ut non nulli milites,
qui lignationis munitionisque causa in silvas discessissent, repentino
equitum adventu interciperentur. His circumventis, magna manu Eburones,
Nervii, Aduatuci atque horum omnium socii et clientes legionem oppugnare
incipiunt. Nostri celeriter ad arma concurrunt, vallum conscendunt. Aegre
is dies sustentatur, quod omnem spem hostes in celeritate ponebant atque
hanc adepti victoriam in perpetuum se fore victores confidebant.
40. Mittuntur ad Caesarem
confestim ab Cicerone litterae, magnis propositis praemiis si pertulissent;
obsessis omnibus viis missi intercipiuntur. Noctu ex materia quam munitionis
causa comportaverant turres admodum CXX excitantur incredibili celeritate;
quae deesse operi videbantur perficiuntur. Hostes postero die multo maioribus
coactis copiis castra oppugnant, fossam complent. A nostris eadem ratione
qua pridie resistitur: hoc idem reliquis deinceps fit diebus. Nulla pars
nocturni temporis ad laborem intermittitur; non aegris, non volneratis
facultas quietis datur. Quaecumque ad proximi diei oppugnationem opus
sunt noctu comparantur; multae praeustae sudes, magnus muralium pilorum
numerus instituitur; turres contabulantur; pinnae loricaeque ex cratibus
attexuntur. Ipse Cicero, cum tenuissima valetudine esset, ne nocturnum
quidem sibi tempus ad quietem relinquebat, ut ultro militum concursu ac
vocibus sibi parcere cogeretur.
41. Tunc duces principesque
Nerviorum, qui aliquem sermonis aditum causamque amicitiae cum Cicerone
habebant, conloqui sese velle dicunt. Facta potestate, eadem quae Ambiorix
cum Titurio egerat commemorant: 'Omnem esse in armis Galliam, Germanos
Rhenum transisse, Caesaris reliquorumque hiberna oppugnari.' Addunt etiam
de Sabini morte; Ambiorigem ostentant fidei faciendae causa. Errare eos
dicunt, si quicquam ab eis praesidi sperent qui suis rebus diffidant;
sese tamen hoc esse in Ciceronem populumque Romanum animo ut nihil nisi
hiberna recusent, atque hanc inveterascere consuetudinem nolint; licere
illis per se incolumibus ex hibernis discedere et quascumque in partis
velint sine metu proficisci. Cicero ad haec unum modo respondet: 'Non
esse consuetudinem populi Romani accipere ab hoste armato condicionem;
si ab armis discedere velint, se adiutore utantur legatosque ad Caesarem
mittant; sperare se pro eius iustitia quae petierint impetraturos.'
42. Ab hac spe repulsi
Nervii vallo pedum X et fossa pedum quindecim hiberna cingunt. Haec et
superiorum annorum consuetudine a nobis cognoverant et quosdam de exercitu
nacti captivos ab his docebantur; sed nulla ferramentorum copia quae essent
ad hunc usum idonea, gladiis caespites circumcidere, manibus sagulisque
terram exhaurire cogebantur. Qua quidem ex re hominum multitudo cognosci
potuit; nam minus horis tribus milium passuum XV in circuitu munitionem
perfecerunt. Reliquisque diebus turris ad altitudinem valli, falcis testudinesque,
quas iidem captivi docuerant, parare ac facere coeperunt.
43. Septimo oppugnationis
die maximo coorto vento ferventis fusiles ex argilla glandis fundis et
fervefacta iacula in casas, quae more Gallico stramentis erant tectae,
iacere coeperunt. Hae celeriter ignem comprehenderunt et venti magnitudine
in omnem locum castrorum distulerunt. Hostes maximo clamore, sic uti parta
iam atque explorata victoria, turris testudinesque agere et scalis vallum
adscendere coeperunt. At tanta militum virtus atque ea praesentia animi
fuit ut, cum undique flamma torrerentur maximaque telorum multitudine
premerentur suaque omnia impedimenta atque omnis fortunas conflagrare
intellegerent, non modo [demigrandi causa] de vallo decederet nemo, sed
paene ne respiceret quidem quisquam; ac tum omnes acerrime fortissimeque
pugnarent. Hic dies nostris longe gravissimus fuit; sed tamen hunc habuit
eventum ut eo die maximus numerus hostium volneraretur atque interficeretur,
ut se sub ipso vallo constipaverant recessumque primis ultimi non dabant.
Paulum quidem intermissa flamma et quodam loco turri adacta et contingente
vallum, tertiae cohortis centuriones ex eo quo stabant loco recesserunt
suosque omnis removerunt; nutu vocibusque hostes si introire vellent vocare
coeperunt, quorum progredi ausus est nemo. Tum ex omni parte lapidibus
coniectis deturbati turrisque succensa est.
44. Erant in ea legione
fortissimi viri, centuriones, qui iam primis ordinibus adpropinquarent,
T. Pullo et L. Vorenus. Hi perpetuas inter se controversias habebant uter
alteri anteferretur, omnibusque annis de loco summis simultatibus contendebant.
Ex his Pullo, cum acerrime ad munitiones pugnaretur, "Quid dubitas,"
inquit, "Vorene? aut quem locum tuae probandae virtutis exspectas?
Hic dies de nostris controversiis iudicabit." Haec cum dixisset,
procedit extra munitiones, quaque pars hostium confertissima est visa
inrumpit. Ne Vorenus quidem sese tum vallo continet, sed omnium veritus
existimationem subsequitur. Mediocri spatio relicto Pullo pilum in hostis
immittit atque unum ex multitudine procurrentem traicit; quo percusso
ex exanimato hunc scutis protegunt hostes, in illum universi tela coniciunt
neque dant progrediendi facultatem. Transfigitur scutum Pulloni et verutum
in balteo defigitur. Avertit hic casus vaginam et gladium educere conanti
dextram moratur manum, impeditumque hostes circumsistunt. Succurrit inimicus
illi Vorenus et laboranti subvenit. Ad hunc se confestim a Pullone omnis
multitudo convertit; [illum veruto transfixum arbitrantur]. Gladio comminus
rem gerit Vorenus atque uno interfecto reliquos paulum propellit; dum
cupidius instat, in locum deiectus inferiorem concidit. Huic rursus circumvento
subsidium fert Pullo, atque ambo incolumes compluribus interfectis summa
cum laude sese intra munitiones recipiunt. Sic fortuna in contentione
et certamine utrumque versavit ut alter alteri inimicus auxilio salutique
esset, neque diiudicari posset uter utri virtute anteferendus videretur.
45. Quanto erat in dies
gravior atque asperior oppugnatio, et maxime quod magna parte militum
confecta volneribus res ad paucitatem defensorum pervenerat, tanto crebriores
litterae nuntiique ad Caesarem mittebantur; quorum pars deprehensa in
conspectu nostrorum militum cum cruciatu necabatur. Erat unus intus Nervius
nomine Vertico, loco natus honesto, qui a prima obsidione ad Ciceronem
perfugerat suamque ei fidem praestiterat. Hic servo spe libertatis magnisque
persuadet praemiis ut litteras ad Caesarem deferat. Has ille in iaculo
inligatas effert, et Gallus inter Gallos sine ulla suspicione versatus
ad Caesarem pervenit. Ab eo de periculis Ciceronis legionisque cognoscitur.
46. Caesar acceptis litteris
hora circiter XI diei statim nuntium in Bellovacos ad M. Crassum mittit,
cuius hiberna aberant ab eo milia passuum XXV; iubet media nocte legionem
proficisci celeriterque ad se venire. Exit cum nuntio Crassus. Alterum
ad C. Fabium legatum mittit, ut in Atrebatium finis legionem adducat,
qua sibi iter faciendum sciebat. Scribit Labieno, si rei publicae commodo
facere possit, cum legione ad finis Nerviorum veniat; reliquam partem
exercitus, quod paulo aberat longius, non putat exspectandam; equites
circiter CCCC ex proximis hibernis conligit.
47. Hora circiter tertia
ab antecursoribus de Crassi adventu certior factus, eo die milia passuum
XX progreditur. Crassum Samarobrivae praeficit legionemque ei attribuit,
quod ibi impedimenta exercitus, obsides civitatum, litteras publicas,
frumentumque omne quod eo tolerandae hiemis causa devexerat relinquebat.
Fabius, ut imperatum erat, non ita multum moratus in itinere cum legione
occurrit. Labienus interitu Sabini et caede cohortium cognita, cum omnes
ad eum Treverorum copiae venissent, veritus ne, si ex hibernis fugae similem
profectionem fecisset, hostium impetum sustinere non posset, praesertim
quos recenti victoria efferri sciret, litteras Caesari remittit quanto
cum periculo legionem ex hibernis educturus esset; rem gestam in Eburonibus
perscribit; docet omnis equitatus peditatusque copias Treverorum III milia
passuum longe ab suis castris consedisse.
48. Caesar consilio
eius probato, etsi opinione trium legionum deiectus ad duas reciderat,
tamen unum communi saluti auxilium in celeritate ponebat. Venit magnis
itineribus in Nerviorum finis. Ibi ex captivis cognoscit quae apud Ciceronem
gerantur quantoque in periculo res sit. Tum cuidam ex equitibus Gallis
magnis praemis persuadet uti ad Ciceronem epistulam deferat. Hanc Graecis
conscriptam litteris mittit, ne intercepta epistula nostra ab hostibus
consilia cognoscantur. Si adire non posset, monet ut tragulam cum epistula
ad amentum deligata intra munitiones castrorum abiciat. In litteris scribit
se cum legionibus profectum celeriter adfore; hortatur ut pristinam virtutem
retineat. Gallus periculum veritus, ut erat praeceptum, tragulam mittit.
Haec casu ad turrim adhaesit, neque ab nostris biduo animadversa, tertio
die a quodam milite conspicitur; dempta ad Ciceronem defertur. Ille perlectam
in conventu militum recitat maximaque omnis laetitia adficit. Tum fumi
incendiorum procul videbantur, quae res omnem dubitationem adventus legionum
expulit.
49. Galli re cognita
per exploratores obsidionem relinquunt; ad Caesarem omnibus copiis contendunt;
haec erant armata circiter milia LX. Cicero data facultate Gallum ab eodem
Verticone quem supra demonstravimus repetit qui litteras ad Caesarem deferat;
hunc admonet iter caute diligenterque faciat; perscribit in litteris hostis
ab se discessisse omnemque ad eum multitudinem convertisse. Quibus litteris
circiter media nocte Caesar adlatis suos facit certiores eosque ad dimicandum
animo confirmat. Postero die luce prima movet castra, et circiter milia
passuum IIII progressus trans vallem et rivum multitudinem hostium conspicatur.
Erat magni periculi res tantulis copiis iniquo loco dimicare; tum, quoniam
obsidione liberatum Ciceronem sciebat, aequo animo remittendum de celeritate
existimabat. Considit et quam aequissimo potest loco castra communit.
Atque haec, etsi erant exigua per se, vix hominum milium VII, praesertim
nullis cum impedimentis, tamen angustiis viarum quam maxime potest contrahit,
eo consilio ut in summam contemptionem hostibus veniat. Interim speculatoribus
in omnis partis dimissis explorat quo commodissime itinere vallem transire
possit.
50. Eo die parvulis equestribus
proeliis ad aquam factis utrique sese suo loco continent: Galli, quod
ampliores copias quae nondum convenerant exspectabant; Caesar, si forte
timoris simulatione hostis in suum locum elicere posset, ut citra vallem
pro castris proelio contenderet; si id efficere non posset, ut exploratis
itineribus minore cum periculo vallem rivumque transiret. Prima luce hostium
equitatus ad castra accedit proeliumque cum nostris equitibus committit.
Caesar consulto equites cedere seque in castra recipere iubet; simul ex
omnibus partibus castra altiore vallo muniri portasque obstrui atque in
his administrandis rebus quam maxime concursari et cum simulatione agi
timoris iubet.
51. Quibus omnibus rebus
hostes invitati copias traducunt aciemque iniquo loco constituunt; nostris
vero etiam de vallo deductis propius accedunt et tela intra munitionem
ex omnibus partibus coniciunt praeconibusque circummissis pronuntiari
iubent, seu quis Gallus seu Romanus velit ante horam tertiam ad se transire,
sine periculo licere; post id tempus non fore potestatem. Ac sic nostros
contempserunt ut obstructiis in speciem portis singulis ordinibus caespitum,
quod ea non posse introrumpere videbantur, alii vallum manu scindere,
alii fossas complere inciperent. Tum Caesar omnibus portis eruptione facta
equitatuque emisso celeriter hostis in fugam dat, sic uti omnino pugnandi
causa resisteret nemo; magnumque ex eis numerum occidit atque omnis armis
exuit.
52. Longius prosequi veritus,
quod silvae paludesque intercedebant [neque etiam parvulo detrimento illorum
locum relinqui videbat], omnibus suis incolumibus eodem die ad Ciceronem
pervenit. Institutas turris, testudines munitionesque hostium admiratur;
producta legione cognoscit non decimum quemque esse reliquum militem sine
volnere. Ex his omnibus iudicat rebus quanto cum periculo et quanta virtute
res sint administratae. Ciceronem pro eius merito legionemque conlaudat;
centuriones singillatim tribunosque militum appellat, quorum egregiam
fuisse virtutem testimonio Ciceronis cognoverat. De casu Sabini et Cottae
certius ex captivis cognoscit. Postero die contione habita rem gestam
proponit, milites consolatur et confirmat; quod detrimentum culpa et temeritate
legati sit acceptum, hoc aequiore animo ferendum docet, quod, beneficio
deorum immortalium et virtute eorum expiato incommodo, neque hostibus
diutina laetitia neque ipsis longior dolor relinquatur.
53. Interim ad Labienum
per Remos incredibili celeritate de victoria Caesaris fama perfertur,
ut, cum ab hibernis Ciceronis milia passuum abesset circiter sexaginta,
eoque post horam nonam diei Caesar pervenisset, ante mediam noctem ad
portas castrorum clamor oriretur, quo clamore significatio victoriae gratulatioque
ab Remis Labieno fieret. Hac fama ad Treveros perlata Indutiomarus, qui
postero die castra Labieni oppugnare decreverat, noctu profugit copiasque
omnis in Treveros reducit. Caesar Fabium cum sua legione remittit in hiberna,
ipse cum III legionibus circum Samarobrivam trinis hibernis hiemare constituit;
et, quod tanti motus Galliae exstiterant, totam hiemem ipse ad exercitum
manere decrevit. Nam illo incommodo de Sabini morte perlato omnes fere
Galliae civitates de bello consultabant; nuntios legationesque in omnis
partis dimittebant; et quid reliqui consili caperent atque unde initium
belli fieret explorabant, nocturnaque in locis desertis concilia habebant.
Neque ullum fere totius hiemis tempus sine sollicitudine Caesaris intercesset
quin aliquem de consiliis ac motu Gallorum nuntium acciperet. In his ab
L. Roscio, quem legioni XIII praefecerat, certior factus est magnas [Gallorum]
copias earum civitatum quae Aremoricae appellantur oppugnandi sui causa
convenisse neque longius milibus passuum VIII ab hibernis suis afuisse,
sed nuntio adlato de victoria Caesaris, discessisse adeo ut fugae similis
discessus videretur.
54. At Caesar, principibus
cuiusque civitatis ad se evocatis, alias territando, cum se scire quae
fierent denuntiaret, alias cohortando, magnam partem Galliae in officio
tenuit. Tamen Senones, quae est civitas in primis firma et magnae inter
Gallos auctoritatis, Cavarinum, quem Caesar apud eos regem constituerat
(cuius frater Moritasgus adventu in Galliam Caesaris, cuiusque maiores
regnum obtinuerant), interficere publico consilio conati, cum ille praesensisset
ac profugisset, usque ad finis insecuti regno domoque expulerunt; et missis
ad Caesarem satisfaciendi causa legatis, cum is omnem ad se senatum venire
iussisset, dicto audientes non fuerunt. Ac tantum apud homines barbaros
valuit esse aliquos repertos principes belli inferendi, tantamque omnibus
voluntatum commutationem attulit ut--praeter Haeduos et Remos, quos praecipuo
semper honore Caesar habuit, alteros pro vetere ac perpetua erga populum
Romanum fide, alteros pro recentibus Gallici belli officiis--nulla fere
civitas fuerit non suspecta nobis. Idque adeo haud scio mirandumne sit,
cum compluribus aliis de causis, tum maxime quod qui virtute belli omnibus
gentibus praeferebantur, tantum se eius opinionis deperdidisse ut populi
Romani imperia perferrent, gravissime dolebant.
55. Treveri vero atque
Indutiomarus totius hiemis nullum tempus intermiserunt quin trans Rhenum
legatos mitterent, civitatis sollicitarent, pecunias pollicerentur, magna
parte exercitus nostri interfecta multo minorem superesse dicerent partem.
Neque tamen ulli civitati Germanorum persuaderi potuit ut Rhenum transiret,
cum se bis expertos dicerent, Ariovisti bello et Tencterorum transitu;
non esse amplius fortunam temptaturos. Hac spe lapsus Indutiomarus nihilo
minus copias cogere, exercere, a finitimis equos parare, exsules damnatosque
tota Gallia magnis praemiis ad se adlicere coepit. Ac tantam sibi iam
his rebus in Gallia auctoritatem comparaverat ut undique ad eum legationes
concurrerent, gratiam atque amicitiam publice privatimque peterent.
56. Ubi intellexit ultro
ad se veniri, altera ex parte Senones Carnutesque conscientia facinoris
instigari, altera Nervios Aduatucosque bellum Romanis parare, neque sibi
voluntariorum copias defore si ex finibus suis progredi coepisset, armatum
concilium indicit. Hoc more Gallorum est initium belli, quo lege communi
omnes puberes armati convenire coguntur; qui ex eis novissimus venit in
conspectu multitudinis omnibus cruciatibus adfectus necatur. In eo concilio
Cingetorigem, alterius principem factionis, generum suum, quem supra demonstravimus
Caesaris secutum fidem ab eo non discessisse, hotem iudicat bonaque eius
publicat. His rebus confectis in concilio pronuntiat arcessitum se a Senonibus
et Carnutibus aliisque compluribus Galliae civitatibus; huc iturum per
finis Remorum eorumque agros populaturum; ac prius quam id faciat, castra
Labieni oppugnaturum: quae fieri velit praecipit.
57. Labienus, cum et
loci natura et manu munitissimis castris sese teneret, de suo ac legionis
periculo nihil timebat; ne quam occasionem rei bene gerendae dimitteret
cogitabat. Itaque a Cingetorige atque eius propinquis oratione Indutiomari
cognita quam in concilio habuerat, nuntios mittit ad finitimas civitatis
equitesque undique evocat; his certam diem conveniendi dicit. Interim
prope cotidie cum omni equitatu Indutiomarus sub castris eius vagabatur,
alias ut situm castrorum cognosceret, alias conloquendi aut territandi
causa: equites plerumque omnes tela intra vallum coniciebant. Labienus
suos intra munitionem continebat timorisque opinionem quibuscumque poterat
rebus augebat.
58. Cum maiore in dies
contemptione Indutiomarus ad castra accederet, nocte una intromissis equitibus
omnium finitimarum civitatum quos arcessendos curaverat, tanta diligentia
omnis suos custodiis intra castra continuit ut nulla ratione ea res enuntiari
aut ad Treveros perferri posset. Interim ex consuetudine cotidiana Indutiomarus
ad castra accedit atque ibi magnam partem diei consumit; equites tela
coniciunt et magna cum contumelia verborum nostros ad pugnam evocant.
Nullo ab nostris dato responso, ubi visum est sub vesperum dispersi ac
dissipati discedunt. Subito Labienus duabus portis omnem equitatem emittit;
praecipit atque interdicit, proterritis hostibus atque in fugam coniectis
(quod fore, sicut accidit, videbat), unum omnes petant Indutiomarum; neu
quis quem prius volneret quam illum interfectum viderit, quod mora reliquorum
spatium nactum illum effugere nolebat; magna proponit eis qui occiderint
praemia; submittit cohortis equitibus subsidio. Comprobat hominis consilium
fortuna; et cum unum omnes peterent, in ipso fluminis vado deprehensus
Indutiomarus interficitur caputque eius refertur in castra; redeuntis
equites quos possunt consectantur atque occidunt. Hac re cognita omnes
Eburonum et Nerviorum quae convenerant copiae discedunt; pauloque habuit
post id factum Caesar quietiorem Galliam.
|
