|
1.
Ea quae secuta est hieme, qui fuit annus Cn. Pompeio, M. Crasso consulibus,
Usipetes Germani et item Tencteri magna [cum] multitudine hominum flumen
Rhenum transierunt, non longe a mari quo Rhenus influit. Causa transeundi
fuit quod ab Suevis compluris annos exagitati bello premebantur et agri
cultura prohibebantur. Suevorum gens est longe maxima et bellicosissima
Germanorum omnium. Hi centum pagos habere dicuntur, ex quibus quotannis
singula milia armatorum bellandi causa ex finibus educunt. Reliqui, qui
domi manserunt, se atque illos alunt. Hi rursus in vicem anno post in
armis sunt, illi domi remanent. Sic neque agri cultura nec ratio atque
usus belli intermittitur. Sed privati ac separati agri apud eos nihil
est, neque longius anno remanere uno in loco colendi causa licet. Neque
multum frumento, sed maximam partem lacte atque pecore vivunt, multumque
sunt in venationibus; quae res et cibi genere et cotidiana exercitatione
et libertate vitae, quod a pueris nullo officio aut disciplina adsuefacti
nihil omnino contra voluntatem faciunt, et viris alit et immani corporum
magnitudine homines efficit. Atque in eam se consuetudinem adduxerunt
ut locis frigidissimis neque vestitus praeter pellis haberent quicquam,
quarum propter exiguitatem magna est corporis pars aperta, et lavarentur
in fluminibus.
2. Mercatoribus est aditus
magis eo ut quae bello ceperint quibus vendant habeant, quam quo ullam
rem ad se importari desiderent. Quin etiam iumentis, quibus maxime Galli
delectantur quaeque impenso parant pretio, [Germani] importatis non utuntur;
sed quae sunt apud eos nata, parva atque deformia, haec cotidiana exercitatione
summi ut sint laboris efficiunt. Equestribus proeliis saepe ex equis desiliunt
ac pedibus proeliantur, equosque eodem remanere vestigio adsuefecerunt,
ad quos se celeriter, cum usus est, recipiunt; neque eorum moribus turpius
quicquam aut inertius habetur quam ephippiis uti. Itaque ad quemvis numerum
ephippiatorum equitum quamvis pauci adire audent. Vinum omnino ad se importari
non sinunt, quod ea re ad laborem ferendum remollescere homines atque
effeminari arbitrantur.
3. Publice maximam putant
esse laudem quam latissime a suis finibus vacare agros: hac re significari
magnum numerum civitatum suam vim sustinere non posse. Itaque una ex parte
a Suevis circiter milia passuum sexcenta agri vacare dicuntur. Ad alteram
partem succedunt Ubii, quorum fuit civitas ampla atque florens, ut est
captus Germanorum; ei paulo, quamquam sunt eiusdem generis, sunt ceteris
humaniores, propterea quod Rhenum attingunt, multumque ad eos mercatores
ventitant, et ipsi propter propinquitatem [quod] Gallicis sunt moribus
adsuefacti. Hos cum Suevi multis saepe bellis experti propter amplitudinem
gravitatemque civitatis finibus expellere non potuissent, tamen vectigalis
sibi fecerunt ac multo humiliores infirmioresque redegerunt.
4. In eadem causa fuerunt
Usipetes et Tencteri, quos supra diximus, qui compluris annos Suevorum
vim sustinuerunt; ad extremum tamen agris expulsi et multis locis Germaniae
triennium vagati ad Rhenum pervenerunt; quas regiones Menapii incolebant.
Hi ad utramque ripam fluminis agros aedificia vicosque habebant; sed tantae
multitudinis aditu perterriti ex eis aedificiis quae trans flumen habuerant
demigraverant, et cis Rhenum dispositis praesidiis Germanos transire prohibebant.
Illi omnia experti, cum neque vi contendere propter inopiam navium neque
clam transire propter custodias Menapiorum possent, reverti se in suas
sedis regionesque simulaverunt et tridui viam progressi rursus reverterunt,
atque omni hoc itinere una nocte equitatu confecto inscios inopinantisque
Menapios oppresserunt; qui de Germanorum discessu per exploratores certiores
facti sine metu trans Rhenum in suos vicos remigraverant. His interfectis
navibusque eorum occupatis, priusquam ea pars Menapiorum quae citra Rhenum
erat certior fieret, flumen transierunt atque omnibus eorum aedificiis
occupatis reliquam partem hiemis se eorum copiis aluerunt.
5. His de rebus Caesar certior
factus et infirmitatem Gallorum veritus, quod sunt in consiliis capiendis
mobiles et novis plerumque rebus student, nihil his committendum existimavit.
Est enim hoc Gallicae consuetudinis uti et viatores etiam invitos consistere
cogant, et quid quisque eorum de quaque re audierit aut cognoverit quaerant;
et mercatores in oppidis volgus circumsistat, quibusque ex regionibus
veniant quasque ibi res cognoverint pronuntiare cogat. His rebus atque
auditionibus permoti de summis saepe rebus consilia ineunt, quorum eos
in vestigio paenitere necesse est, cum incertis rumoribus serviant et
plerique ad voluntatem eorum ficta respondeant.
6. Qua consuetudine cognita
Caesar, ne graviori bello occurreret, maturius quam consuerat ad exercitum
proficiscitur. Eo cum venisset, ea quae fore suspicatus erat facta cognovit:
missas legationes ab non nullis civitatibus ad Germanos invitatosque eos
uti ab Rheno discederent, omnia quae [que] postulassent ab se fore parata.
Qua spe adducti Germani latius iam vagabantur et in finis Eburonum et
Condrusorum, qui sunt Treverorum clientes, pervenerant. Principibus Galliae
evocatis Caesar ea quae cognoverat dissimulanda sibi existimavit, eorumque
animis permulsis et confirmatis equitatuque imperato bellum cum Germanis
gerere constituit.
7. Re frumentaria comparata
equitibusque delectis, iter in ea loca facere coepit quibus in locis esse
Germanos audiebat. A quibus cum paucorum dierum iter abesset, legati ab
eis venerunt, quorum haec fuit oratio: 'Germanos neque priores populo
Romano bellum inferre neque tamen recusare, si lacessantur, quin armis
contendant, quod Germanorum consuetudo [haec] sit a maioribus tradita,
quicumque bellum inferant, resistere neque deprecari. Haec tamen dicere,
venisse invitos, eiectos domo; si suam gratiam Romani velint, posse eis
utilis esse amicos; vel sibi agros attribuant vel patiantur eos tenere
quos armis possederint: sese unis Suevis concedere, quibus ne dii quidem
immortales pares esse possint; reliquum quidem in terris esse neminem
quem non superare possint.'
8. Ad haec Caesar quae visum
est respondit; sed exitus fuit orationis: 'Sibi nullam cum his amicitiam
esse posse, si in Gallia remanerent; neque verum esse qui suos finis tueri
non potuerint alienos occupare; neque ullos in Gallia vacare agros qui
dari tantae praesertim multitudini sine iniuria possint; sed licere, si
velint, in Ubiorum finibus considere, quorum sint legati apud se et de
Suevorum iniuriis querantur et a se auxilium petant; hoc se Ubiis imperaturum.'
9. Legati haec se ad suos
relaturos dixerunt et re deliberata post diem tertium ad Caesarem reversuros;
interea ne propius se castra moveret petierunt. Ne id quidem Caesar ab
se impetrari posse dixit. Cognoverat enim magnam partem equitatus ab eis
aliquot diebus ante praedandi frumentandique causa ad Ambivaritos trans
Mosam missam; hos exspectari equites atque eius rei causa moram interponi
arbitrabatur.
10. Mosa profluit ex monte
Vosego, qui est in finibus Lingonum, et parte quadam ex Rheno recepta
quae appellatur Vacalus, insulam efficit Batavorum [in Oceanum influit]
neque longius inde milibus passuum LXXX in Oceanum influit. Rhenus autem
oritur ex Lepontis, qui Alpis incolunt, et longo spatio per finis Nantuatium,
helvetiorum, Sequanorum, Mediomatricum, Tribocorum, Treverorum citatus
fertur; et ubi Oceano adpropinquavit, in pluris defluit partis multis
ingentibusque insulis effectis, quarum pars magna a feris barbarisque
nationibus incolitur,--ex quibus sunt qui piscibus atque ovis avium vivere
existimantur,--multisque capitibus in Oceanum influit.
11. Caesar cum ab hoste
non amplius passuum XII milibus abesset, ut erat constitutum, ad eum legati
revertuntur; qui in itinere congressi magnopere ne longius progrederetur
orabant. Cum id non impetrassent, petebant uti ad eos equites qui agmen
antecessissent praemitteret, eosque pugna prohiberet, sibique ut potestatem
faceret in Ubios legatos mittendi; quorum si principes ac senatus sibi
iure iurando fidem fecisset, ea condicione quae a Caesare ferretur se
usuros ostendebant; ad has res conficiendas sibi tridui spatium daret.
Haec omnia Caesar eodem illo pertinere arbitrabatur, ut tridui mora interposita
equites eorum qui abessent reverterentur; tamen sese non longius milibus
passuum IIII aquationis causa processurum eo die dixit; huc postero die
quam frequentissimi convenirent, ut de eorum postulatis cognosceret. Interim
ad praefectos qui cum omni equitatu antecesserant mittit qui nuntiarent
ne hostis proelio lacesserent; et, si ipsi lacesserentur, sustinerent
quoad ipse cum exercitu propius accessisset.
12. At hostes, ubi primum
nostros equites conspexerunt, quorum erat V milium numerus, cum ipsi non
amplius DCCC equites haberent, quod ei qui frumentandi causa ierant trans
Mosam nondum redierant, nihil timentibus nostris, quod legati eorum paulo
ante a Caesare discesserant atque is dies indutiis erat ab his petitus,
impetu facto celeriter nostros perturbaverunt; rursus his resistentibus,
consuetudine sua ad pedes desiluerunt, subfossisque equis compluribusque
nostris deiectis, reliquos in fugam coniecerunt atque ita perterritos
egerunt ut non prius fuga desisterent quam in conspectum agminis nostri
venissent. In eo proelio ex equitibus nostris interficiuntur IIII et LXX;
in his vir fortissimus, Piso Aquitanus, amplissimo genere natus, cuius
avus in civitate sua regnum obtinuerat amicus ab senatu nostro appellatus.
Hic cum fratri intercluso ab hostibus auxilium ferret, illum ex periculo
eripuit, ipse equo volnerato deiectus quoad potuit fortissime restitit;
cum circumventus multis volneribus acceptis cecidisset, atque id frater,
qui iam proelio excesserat, procul animadvertisset, incitato equo se hostibus
obtulit atque interfectus est.
13. Hoc facto proelio
Caesar neque iam sibi legatos audiendos neque condiciones accipiendas
arbitrabatur ab eis qui per dolum atque insidias petita pace ultro bellum
intulissent: exspectare vero, dum hostium copiae augerentur equitatusque
reverteretur, summae dementiae esse iudicabat; et cognita Gallorum infirmitate
quantum iam apud eos hostes uno proelio auctoritatis essent consecuti
sentiebat; quibus ad consilia capienda nihil spati dandum existimabat.
His constitutis rebus et consilio cum legatis et quaestore communicato,
ne quem diem pugnae praetermitteret, opportunissima res accidit, quod
postridie eius diei mane eadem et perfidia et simulatione usi Germani
frequentes, omnibus principibus maioribusque natu adhibitis, ad eum in
castra venerunt; simul, ut dicebatur, purgandi sui causa, quod (contra
atque esset dictum et ipsi petissent) proelium pridie commisissent; simul
ut, si quid possent, de indutiis fallendo impetrarent. Quos sibi Caesar
oblatos gavisus illos retineri iussit; ipse omnis copias castris eduxit
equitatumque, quod recenti proelio perterritum esse existimabat, agmen
subsequi iussit.
14. Acie triplici instituta
et celeriter VIII milium itinere confecto, prius ad hostium castra pervenit
quam quid ageretur Germani sentire possent. Qui omnibus rebus subito perterriti
et celeritate adventus nostri et discessu suorum, neque consili habendi
neque arma capiendi spatio dato perturbantur, copiasne adversus hostem
ducere an castra defendere an fuga salutem petere praestaret. Quorum timor
cum fremitu et concursu significaretur, milites nostri pristini diei perfidia
incitati in castra inruperunt. Quo loco cui celeriter arma capere potuerunt
paulisper nostris restiterunt atque inter carros impedimentaque proelium
commiserunt; at reliqua multitudo puerorum mulierumque--nam cum omnibus
suis domo excesserant Rhenumque transierant--passim fugere coepit; ad
quos consectandos Caesar equitatum misit.
15. Germani post tergum
clamore audito cum suos interfici viderent, armis abiectis signisque militaribus
relictis se ex castris eiecerunt, et cum ad confluentem Mosae et Rheni
pervenissent, reliqua fuga desperata, magno numero interfecto, reliqui
se in flumen praecipitaverunt; atque ibi timore, lassitudine, vi fluminis
oppressi perierunt. Nostri ad unum omnes incolumes perpaucis volneratis
ex tanti belli timore, cum hostium numerus capitum CCCCXXX milium fuisset,
se in castra receperunt. Caesar eis quos in castris retinuerat discedendi
potestatem fecit. Illi supplicia cruciatusque Gallorum veriti, quorum
agros vexaverant, remanere se apud eum velle dixerunt. His Caesar libertatem
concessit.
16. Germanico bello confecto
multis de causis Caesar statuit sibi Rhenum esse transeundum: quarum illa
fuit iustissima, quod, cum videret Germanos tam facile impelli ut in Galliam
venirent, suis quoque rebus eos timere voluit, cum intellegerent et posse
et audere populi Romani exercitum Rhenum transire. Accessit etiam quod
illa pars equitatus Usipetum et Tencterorum, quam supra commemoravi praedandi
frumentandique causa Mosam transisse, neque proelio interfuisse, post
fugam suorum se trans Rhenum in finis Sugambrorum receperat seque cum
eis coniunxerat. Ad quos eum Caesar nuntios misisset qui postularent eos
qui sibi Galliaeque bellum intulissent sibi dederent, responderunt: 'Populi
Romani imperium Rhenum finire; si se invito Germanos in Galliam transire
non aequum existimaret, cur sui quicquam esse imperi aut potestatis trans
Rhenum postularet?' Ubii autem, qui uni ex Transrhenanis ad Caesarem legatos
miserant, amicitiam fecerant, obsides dederant, magnopere orabant ut sibi
auxilium ferret, quod graviter ab Suevis premerentur; vel, si id facere
occupationibus rei publicae prohiberetur, exercitum modo Rhenum transportaret;
id sibi ad auxilium spemque reliqui temporis satis futurum. Tantum esse
nomen atque opinionem eius exercitus Ariovisto pulso et hoc novissimo
proelio facto etiam ad ultimas Germanorum nationes, uti opinione et amicitia
populi Romani tuti esse possent. Navium magnam copiam ad transportandum
exercitum pollicebantur.
17. Caesar his de causis
quas commemoravi Rhenum transire decreverat; sed navibus transire neque
satis tutum esse arbitrabatur, neque suae neque populi Romani dignitatis
esse statuebat. Itaque, etsi summa difficultas faciendi pontis proponebatur
propter latitudinem, rapiditatem, altitudinemque fluminis, tamen id sibi
contendendum aut aliter non traducendum exercitum existimabat. Rationem
pontis hanc instituit. Tigna bina sesquipedalia paulum ab imo praeacuta,
dimensa ad altitudinem fluminis, intervallo pedum duorum inter se iungebat.
Haec cum machinationibus immissa in flumen defixerat fistucisque adegerat,--non
sublicae modo derecte ad perpendiculum, sed prone ac fastigate, ut secundum
naturam fluminis procumberent,--eis item contraria duo ad eundem modum
iuncta intervallo pedum quadragenum ab inferiore parte contra vim atque
impetum fluminis conversa statuebat. Haec utraque insuper bipedalibus
trabibus immissis, quantum eorum tignorum iunctura distabat, binis utrimque
fibulis ab extrema parte distinebantur; quibus disclusis atque in contrariam
partem revinctis, tanta erat operis firmitudo atque ea rerum natura ut,
quo maior vis aquae se incitavisset, hoc artius inligata tenerentur. Haec
derecta materia iniecta contexebantur ac longuriis cratibusque consternebantur;
ac nihilo secius sublicae et ad inferiorem partem fluminis oblique agebantur,
quae pro ariete subiectae et cum omni opere coniunctae vim fluminis exciperent;
et aliae item supra pontem mediocri spatio, ut, si arborum trunci sive
naves deiciendi operis essent a barbaris immissae, his defensoribus earum
rerum vis minueretur, neu ponti nocerent.
18. Diebus X quibus materia
coepta erat comportari omni opere effecto exercitus traducitur. Caesar
ad utramque partem pontis firmo praesidio relicto in finis Sugambrorum
contendit. Interim a compluribus civitatibus ad eum legati veniunt; quibus
pacem atque amicitiam petentibus liberaliter respondet obsidesque ad se
adduci iubet. At Sugambri ex eo tempore quo pons institui coeptus est
fuga comparata, hortantibus eis quos ex Tencteris atque Usipetibus apud
se habebant, finibus suis excesserant suaque omnia exportaverant seque
in solitudinem ac silvas abdiderant.
19. Caesar paucos dies
in eorum finibus moratus, omnibus vicis aedificiisque incensis frumentisque
succisis, se in finis Ubiorum recepit; atque his auxilium suum pollicitus,
si ab Suevis premerentur, haec ab eis cognovit: 'Suevos, posteaquam per
exploratores pontem fieri comperissent, more suo concilio habito nuntios
in omnis partis dimisisse, uti de oppidis demigrarent, liberos, uxores,
suaque omnia in silvis deponerent, atque omnes qui arma ferre possent
unum in locum convenirent; hunc esse delectum medium fere regionum earum
quas Suevi obtinerent; hic Romanorum adventum exspectare, atque ibi decertare
constituisse.' Quod ubi Caesar comperit, omnibus eis rebus confectis quarum
rerum causa traducere exercitum constituerat, ut Germanis metum iniceret,
ut Sugambros ulcisceretur, ut Ubios obsidione liberaret, diebus omnino
XVIII trans Rhenum consumptis, satis et ad laudem et ad utilitatem profectum
arbitratus, se in Galliam recepit pontemque rescidit.
20. Exigua parte aestatis
reliqua Caesar, etsi in his locis (quod omnis Gallia ad septentriones
vergit) maturae sunt hiemes, tamen in Britanniam proficisci contendit:
quod omnibus fere Gallicis bellis hostibus nostris inde subministrata
auxilia intellegebat; et, si tempus [anni] ad bellum gerendum deficeret,
tamen magno sibi usui fore arbitrabatur, si modo insulam adisset, genus
hominum perspexisset, loca, portus, aditus cognovisset; quae omnia fere
Gallis erant incognita. Neque enim temere praeter mercatores illo adit
quisquam, neque eis ipsis quicquam praeter oram maritimam atque eas regiones
quae sunt contra Gallias notum est. Itaque vocatis ad undique mercatoribus,
neque quanta esset insulae magnitudo, neque quae aut quantae nationes
incolerent, neque quem usum belli haberent aut quibus institutis uterentur,
neque qui essent ad maiorem navium multitudinem idonei portus reperire
poterat.
21. Ad haec cognoscenda,
priusquam periculum faceret, idoneum esse arbitratus, C. Volusenum cum
navi longa praemittit. Huic mandat ut exploratis omnibus rebus ad se quam
primum revertatur. Ipse cum omnibus copiis in Morinos proficiscitur, quod
inde erat brevissimus in Britanniam traiectus. Huc navis undique ex finitimis
regionibus, et quam superiore aestate ad Veneticum bellum fecerat classem,
iubet convenire. Interim consilio eius cognito et per mercatores perlato
ad Britannos, a compluribus insulae civitatibus ad eum legati veniunt
qui polliceantur obsides dare atque imperio populi Romani obtemperare.
Quibus auditis liberaliter pollicitus hortatusque ut in ea sententia permanerent,
eos domum remittit; et cum eis una Commium, quem ipse Atrebatibus superatis
regem ibi constituerat, cuius et virtutem et consilium probabat et quem
sibi fidelem esse arbitrabatur cuiusque auctoritas in his regionibus magni
habebatur, mittit. Huic imperat quas possit adeat civitatis, horteturque
ut populi Romani fidem sequantur seque celeriter eo venturum nuntiet.
Volusenus perspectis regionibus quantum ei facultatis dari potuit, qui
navi egredi ac se barbaris committere non auderet, quinto die ad Caesarem
revertitur quaeque ibi perspexisset renuntiat.
22. Dum in his locis Caesar
navium parandarum causa moratur, ex magna parte Morinorum ad eum legati
venerunt qui se de superioris temporis consilio excusarent, quod homines
barbari et nostrae consuetudinis imperiti bellum populo Romano fecissent,
seque ea quae imperasset facturos pollicerentur. Hoc sibi Caesar satis
opportune accidisse arbitratus, quod neque post tergum hostem relinquere
volebat neque belli gerendi propter anni tempus facultatem habebat neque
has tantularum rerum occupationes Britanniae anteponendas iudicabat, magnum
eis numerum obsidum imperat. Quibus adductis eos in fidem recipit. Navibus
circiter LXXX onerariis coactis [contractisque], quot satis esse ad duas
transportandas legiones existimabat, quod praeterea navium longarum habebat
quaestori, legatis praefectisque distribuit. Huc accedebant XVIII onerariae
naves, quae ex eo loco a milibus passuum VIII vento tenebantur quo minus
in eundem portum venire possent; has equitibus distribuit. Reliquum exercitum
Titurio Sabino et Aurunculeio Cottae legatis in Menapios atque in eos
pagos Morinorum a quibus ad eum legati non venerant ducendum dedit; Sulpicium
Rufum legatum cum eo praesidio quod satis esse arbitrabatur portum tenere
iussit.
23. His constitutis rebus
nactus idoneam ad navigandum tempestatem tertia fere vigilia solvit, equitesque
in ulteriorem portum progredi et navis conscendere et se sequi iussit.
A quibus cum paul tardius esset administratum, ipse hora diei circiter
quarta cum primis navibus Britanniam attigit atque ibi in omnibus collibus
expositas hostium copias armatas conspexit. Cuius loci haec erat natura
atque ita montibus anguste mare continebatur uti ex locis superioribus
in litus telum adigi posset. Hunc ad egrediendum nequaquam idoneum locum
arbitratus, dum reliquae naves eo convenirent ad horam nonam in ancoris
exspectavit. Interim legatis tribunisque militum convocatis et quae ex
Voluseno cognovisset et quae fieri vellet ostendit, monuitque, ut rei
militaris ratio, maxime ut maritimae res postularent (ut quae celerem
atque instabilem motum haberent), ad nutum et ad tempus omnes res ab eis
administrarentur. His dimissis et ventum et aestum uno tempore nactus
secundum, dato signo et sublatis ancoris, circiter milia passuum VII ab
eo loco progressus, aperto ac plano litore navis constituit.
24. At barbari consilio
Romanorum cognito, praemisso equitatu et essedariis, quo plerumque genere
in proeliis uti consuerunt, reliquis copiis subsecuti nostros navibus
egredi prohibebant. Erat ob has causas summa difficultas quod naves propter
magnitudinem nisi in alto constitui non poterant; militibus autem, ignotis
locis, impeditis manibus, magno et gravi onere armorum oppressis, simul
et de navibus desiliendum et in fluctibus consistendum et cum hostibus
erat pugnandum; cum illi aut ex arido aut paulum in aquam progressi omnibus
membris expeditis, notissimis locis, audacter tela conicerent et equos
insuefactos incitarent. Quibus rebus nostri perterriti atque huius omnino
generis pugnae imperiti non eadem alacritate ac studio quo in pedestribus
uti proeliis consuerant nitebantur.
25. Quod ubi Caesar animadvertit,
navis longas, quarum et species erat barbaris inusitatior et motus ad
usum expeditior, paulum removeri ab onerariis navibus et remis incitari
et ad latus apertum hostium constitui, atque inde fundis, sagittis, tormentis
hostis propelli ac submoveri iussit; quae res magno usui nostris fuit.
Nam et navium figura et remorum motu et inusitato genere tormentorum permoti
barbari constiterunt ac paulum etiam pedem rettulerunt. Atque nostris
militibus cunctantibus, maxime propter altitudinem maris, qui X legionis
aquilam ferebat obtestatus deos ut ea res legioni feliciter eveniret,
"Desilite," inquit, "commilitones, nisi voltis aquilam
hostibus prodere; ego certe meum rei publicae atque imperatori officium
praestitero." Hoc cum voce magna dixisset, se ex navi proiecit atque
in hostis aquilam ferre coepit. Tum nostri cohortati inter se ne tantum
dedecus admitteretur, universi ex navi desiluerunt. Hos item ex proximis
[primis] navibus cum conspexissent, subsecuti hostibus adpropinquaverunt.
26. Pugnatum est ab utrisque
acriter. Nostri tamen, quod neque ordines servare firmiter insistere neque
signa subsequi poterant, atque alius alia ex navi quibuscumque signis
occurreret se adgregabat, magnopere perturbabantur; hostes vero notis
omnibus vadis, ubi ex litore aliquos singularis ex navi egredientis conspexerant,
incitatis equis impeditos adoriebantur, plures paucos circumsistebant,
alii ab latere aperto in universos tela coniciebant. Quod cum animadvertisset
Caesar, scaphas longarum navium item speculatoria navigia militibus compleri
iussit, et quos laborantis conspexerat his subsidia submittebat. Nostri
simul in arido constiterunt, suis omnibus consecutis in hostis impetum
fecerunt atque eos in fugam dederunt; neque longius prosequi potuerunt,
quod equites cursum tenere atque insulam capere non potuerant. Hoc unum
ad pristinam fortunam Caesari defuit.
27. Hostes proelio superati,
simul atque se ex fuga receperunt, statim ad Caesarem legatos de pace
miserunt; obsides daturos quaeque imperasset facturos esse polliciti sunt.
Una cum his legatis Commius Atrebas venit, quem supra demonstraveram a
Caesare in Britanniam praemissum. Hunc illi e navi egressum, cum ad eos
oratoris modo Caesaris mandata deferret, comprehenderant atque in vincula
coniecerant: tum proelio facto remiserunt; et in petenda pace eius rei
culpam in multitudinem contulerunt, et propter imprudentiam ut ignosceretur
petiverunt. Caesar questus quod, cum ultro in continentem legatis missis
pacem ab se petissent, bellum sine causa intulissent, ignoscere imprudentiae
dixit obsidesque imperavit; quorum illi partem statim dederunt, partem
ex longinquioribus locis arcessitam paucis diebus sese daturos dixerunt.
Interea suos remigrare in agros iusserunt, principesque undique convenire
et se civitatisque suas Caesari commendare coeperunt.
28. His rebus pace confirmata,
post diem quartum quam est in Britanniam ventum, naves XVIII de quibus
supra demonstratum est, quae equites sustulerant, ex superiore portu leni
vento solverunt. Quae cum adpropinquarent Britanniae et ex castris viderentur,
tanta tempestas subito coorta est ut nulla earum cursum tenere posset;
sed aliae eodem unde erant profectae referrentur, aliae ad inferiorem
partem insulae, quae est propius solis occasum, magno suo cum periculo
deicerentur; quae tamen ancoris iactis cum fluctibus complerentur, necessario
adversa nocte in altum provectae continentem petierunt.
29. Eadem nocte accidit
ut esset luna plena, qui dies maritimos aestus maximos in Oceano efficere
consuevit, nostrisque id erat incognitum. Ita uno tempore et longas navis,
[quibus Caesar exercitum transportandum curaverat] quas Caesar in aridum
subduxerat, aestus compleverat; et onerarias, quae ad ancoras erant deligatae,
tempestas adflictabat, neque ulla nostris facultas aut administrandi aut
auxiliandi dabatur. Compluribus navibus fractis reliquae cum essent--funibus,
ancoris reliquisque armamentis amissis--ad navigandum inutiles, magna
(id quod necesse erat accidere) totius exercitus perturbatio facta est.
Neque enim naves erant aliae quibus reportari possent; et omnia deerant
quae ad reficiendas navis erant usui; et, quod omnibus constabat hiemari
in Gallia oportere, frumentum in his locis in hiemem provisum non erat.
30. Quibus rebus cognitis
principes Britanniae, qui post proelium ad Caesarem convenerant, inter
se conlocuti, cum et equites et navis et frumentum Romanis deesse intellegerent,
et paucitatem militum ex castrorum exiguitate cognoscerent,--quae hoc
erant etiam angustiora quod sine impedimentis Caesar legiones transportaverat,--optimum
factu esse duxerunt, rebellione facta, frumento commeatuque nostros prohibere
et rem in hiemem producere; quod his superatis aut reditu interclusis
neminem postea belli inferendi causa in Britanniam transiturum confidebant.
Itaque rursus coniuratione facta paulatim ex castris discedere et suos
clam ex agris deducere coeperunt.
31. At Caesar, etsi nondum
eorum consilia cognoverat, tamen et ex eventu navium suarum et ex eo quod
obsides dare intermiserant, fore id quod accidit suspicabatur. Itaque
ad omnis casus subsidia comparabat. Nam et frumentum ex agris cotidie
in castra conferebat et quae gravissime adflictae erant naves, earum materia
atque aere ad reliquas reficiendas utebatur, et quae ad eas res erant
usui ex continenti comportari iubebat. Itaque cum summo studio a militibus
administraretur, XII navibus amissis, reliquis ut navigari satis commode
posset effecit.
32. Dum ea geruntur,
legione ex consuetudine una frumentatum missa, quae appellabatur VII,
neque ulla ad id tempus belli suspicione interposita,--cum pars hominum
in agris remaneret, pars etiam in castra ventitaret,--ei qui pro portis
castrorum in statione erant Caesari nuntiaverunt pulverem maiorem quam
consuetudo ferret in ea parte videri quam in partem legio iter fecisset.
Caesar id quod erat suspicatus, aliquid novi a barbaris initum consili,
cohortis quae in stationibus erant secum in eam partem proficisci, ex
reliquis duas in stationem succedere, reliquas armari et confestim sese
subsequi iussit. Cum paulo longius a castris processisset, suos ab hostibus
premi atque aegre sustinere et conferta legione ex omnibus partibus tela
conici animadvertit. Nam quod omni ex reliquis partibus demesso frumento
pars una erat reliqua, suspicati hostes huc nostros esse venturos noctu
in silvas delituerant; tum dispersos depositis armis in metendo occupatos
subito adorti, paucis interfectis reliquos incertis ordinibus perturbaverant,
simul equitatu atque essedis circumdederant.
33. Genus hoc est ex
essedis pugnae. Primo per omnis partis perequitant et tela coniciunt atque
ipso terrore equorum et strepitu rotarum ordines plerumque perturbant;
et cum se inter equitum turmas insinuaverunt, ex essedis desiliunt et
pedibus proeliantur. Aurigae interim paulatim ex proelio excedunt atque
ita currus conlocant uti, si illi a multitudine hostium premantur, expeditum
ad suos receptum habeant. Ita mobilitatem equitum, stabilitatem peditum
in proeliis praestant; ac tantum usu cotidiano et exercitatione efficiunt
uti in declivi ac praecipiti loco incitatos equos sustinere et brevi moderari
ac flectere, et per temonem percurrere et in iugo insistere et se inde
in currus citissime recipere consuerint.
34. Quibus rebus perturbatis
nostris novitate pugnae tempore opportunissimo Caesar auxilium tulit;
namque eius adventu hostes constiterunt, nostri se ex timore receperunt.
Quo facto ad lacessendum hostem et committendum proelium alienum esse
tempus arbitratus, suo se loco continuit et brevi tempore intermisso in
castra legiones reduxit. Dum haec geruntur, nostris omnibus occupatis,
qui erant in agris reliqui discesserunt. Secutae sunt continuos compluris
dies tempestates, quae et nostros in castris continerent et hostem a pugna
prohiberent. Interim barbari nuntios in omnis partis dimiserunt paucitatemque
nostrorum militum suis praedicaverunt, et quanta praedae faciendae atque
in perpetuum sui liberandi facultas daretur, si Romanos castris expulissent,
demonstraverunt. His rebus celeriter magna multitudine peditatus equitatusque
coacta ad castra venerunt.
35. Caesar, etsi idem
quod superioribus diebus acciderat fore videbat,--ut, si essent hostes
pulsi, celeritate periculum effugerent,--tamen nactus equites circiter
XXX, quos Commius Atrebas (de quo ante dictum est) secum transportaverat,
legiones in acie pro castris constituit. Commisso proelio diutius nostrorum
militum impetum hostes ferre non potuerunt ac terga verterunt. Quos tanto
spatio secuti quantum cursu et viribus efficere potuerunt, compluris ex
eis occiderunt; deinde omnibus longe lateque aedificiis incensis se in
castra receperunt.
36. Eodem die legati
ab hostibus missi ad Caesarem de pace venerunt. His Caesar numerum obsidum
quem antea imperaverat duplicavit, eosque in continentem adduci iussit;
quod, propinqua die aequinocti, infirmis navibus hiemi navigationem subiciendam
non existimabat. Ipse idoneam tempestatem nactus paulo post mediam noctem
navis solvit; quae omnes incolumes ad continentem pervenerunt; sed ex
eis onerariae duae eosdem portus quos reliquae capere non potuerunt et
paulo infra delatae sunt.
37. Quibus ex navibus
cum essent expositi milites circiter CCC atque in castra contenderent,
Morini, quos Caesar in Britanniam proficiscens pacatos reliquerat, spe
praedae adducti primo non ita magno suorum numero circumsteterunt ac,
si sese interfici nollent, arma ponere iusserunt. Cum illi orbe facto
sese defenderent, celeriter ad clamorem hominum circiter milia VI convenerunt.
Qua re nuntiata Caesar omnem ex castris equitatum suis auxilio misit.
Interim nostri milites impetum hostium sustinuerunt atque amplius horis
IIII fortissime pugnaverunt, et paucis volneribus acceptis complures ex
his occiderunt. Postea vero quam equitatus noster in conspectum venit,
hostes abiectis armis terga verterunt magnusque eorum numerus est occisus.
38. Caesar postero
die T. Labienum legatum cum eis legionibus quas ex Britannia reduxerat
in Morinos, qui rebellionem fecerant, misit. Qui cum propter siccitatis
paludum quo se reciperent non haberent (quo perfugio superiore anno erant
usi), omnes fere in potestatem Labieni pervenerunt. At Q. Titurius et
L. Cotta legati, qui in Menapiorum finis legiones duxerant, omnibus eorum
agris vastatis, frumentis succisis, aedificiis incensis, quod Menapii
se omnes in densissimas silvas abdiderant, se ad Caesarem receperunt.
Caesar in Belgis omnium legionum hiberna constituit. Eo duae omnino civitates
ex Britannia obsides miserunt, reliquae neglexerunt. His rebus gestis
ex litteris Caesaris dierum XX supplicatio a senatu decreta est.
|
