|
1.
Cum in Italiam proficisceretur Caesar, Ser. Galbam cum legione XII et
parte equitatus in Nantuatis, Veragros Sedunosque misit, qui a finibus
Allobrogum et lacu Lemanno et flumine Rhodano ad summas Alpis pertinent.
Causa mittendi fuit quod iter per Alpis, quo magno cum periculo magnisque
cum portoriis mercatores ire consuerant, patefieri volebat. Huic permisit,
si opus esse arbitraretur, uti in his locis legionem hiemandi causa conlocaret.
Galba, secundis aliquot proeliis factis castellisque compluribus eorum
expugnatis, missis ad eum undique legatis obsidibusque datis et pace facta,
constituit cohortis duas in Nantuatibus conlocare et ipse cum reliquis
eius legionis cohortibus in vico Veragrorum, qui appellatur Octodurus,
hiemare; qui vicus positus in valle, non magna adiecta planitie, altissimis
montibus undique continetur. Cum hic in duas partis flumine divideretur,
alteram partem eius vici Gallis [ad hiemandum] concessit, alterm vacuam
ab his relictam cohortibus attribuit. Eum locum vallo fossaque munivit.
2. Cum dies hibernorum complures
transissent frumentumque eo comportari iussisset, subito per exploratores
certior factus est ex ea parte vici quam Gallis concesserat omnis noctu
discessisse, montisque qui impenderent a maxima multitudine Sedunorum
et Veragrorum teneri. Id aliquot de causis acciderat ut subito Galli belli
renovandi legionisque opprimendae consilium caperent: primum, quod legionem--neque
eam plenissimam, detractis cohortibus duabus et compluribus singillatim,
qui commeatus petendi causa missi erant--propter paucitatem despiciebant;
tum etiam quod propter iniquitatem loci, cum ipsi ex montibus in vallem
decurrerent et tela conicerent, ne primum quidem posse impetum suum sustineri
existimabant. Accedebat quod suos ab se libertos abstractos obsidium nomine
dolebant, et Romanos non solum itinerum causa sed etiam perpetuae possessionis
culmina Alpium occupare conari et ea loca finitimae provinciae adiungere
sibi persuasum habebant.
3. His nuntiis acceptis
Galba, cum neque opus hibernorum munitionesque plene essent perfectae
neque de frumento reliquoque commeatu satis esset provisum, quod deditione
facta obsidibusque acceptis nihil de bello timendum existimaverat, consilio
celeriter convocato sententias exquirere coepit. Quo in consilio, cum
tantum repentini periculi praeter opinionem accidisset, ac iam omnia fere
superiora loca multitudine armatorum completa conspicerentur, neque subsidio
veniri neque commeatus supportari interclusis itineribus possent, prope
iam desperata salute non nullae eius modi sententiae dicebantur ut, impedimentis
relictis eruptione facta, isdem itineribus quibus eo pervenissent ad salutem
contenderent. Maiori tamen parti placuit hoc reservato ad extremum consilio
interim rei eventum experiri et castra defendere.
4. Brevi spatio interiecto,
vix ut eis rebus quas constituissent conlocandis atque administrandis
tempus daretur, hostes ex omnibus partibus signo dato decurrere, lapides
gaesaque in vallum conicere. Nostri primo integris viribus fortiter propugnare
neque ullum frustra telum ex loco superiore mittere, et quaecumque pars
castrorum nudata defensoribus premi videbatur, eo occurrere et auxilium
ferre; sed hoc superari quod diuturnitate pugnae hostes defessi proelio
excedebant, alii integris viribus succedebant: quarum rerum a nostris
propter paucitatem fieri nihil poterat, ac non modo defesso ex pugna excedendi,
sed ne saucio quidem eius loci ubi constiterat relinquendi ac sui recipiendi
facultas dabatur.
5. Cum iam amplius horis
sex continentur pugnaretur ac non solum vires sed etiam tela nostros deficerent,
atque hostes acrius instarent languidioribusque nostris vallum scindere
et fossas complere coepissent, resque esset iam ad extremum perducta casum,
P. Sextius Baculus, primi pili centurio, quem Nervico proelio compluribus
confectum volneribus diximus, et item Gaius Volusenus, tribunus militum,
vir et consili magni et virtutis, ad Galbam accurrunt atque unam esse
spem salutis docent, si eruptione facta extremum auxilium experirentur.
Itaque convocatis centurionibus celeriter milites certiores facit paulisper
intermitterent proelium, ac tantummodo tela missa exciperent seque ex
labore reficerent; post dato signo ex castris erumperent atque omnem spem
salutis in virtute ponerent.
6. Quod iussi sunt faciunt
ac subito omnibus portis eruptione facta neque cognoscendi quid fieret
neque sui conligendi hostibus facultatem relinquunt. Ita commutata fortuna
eos qui in spem potiundorum castrorum venerant undique circumventos interficiunt;
et ex hominum milibus amplius XXX, quem numerum barbarorum ad castra venisse
constabat, plus tertia parte interfecta reliquos perterritos in fugam
coniciunt ac ne in locis quidem superioribus consistere patiuntur. Sic
omnibus hostium copiis fusis armisque exutis se intra munitiones suas
recipiunt. Quo proelio facto, quod saepius fortunam temptare Galba nolebat,
atque alio se in hiberna consilio venisse meminerat, aliis occurrisse
rebus viderat, maxime frumenti commeatusque inopia permotus, postero die
omnibus eius vici aedificiis incensis in provinciam reverti contendit,
ac nullo hoste prohibente aut iter demorante incolumem legionem in Nantuatis,
inde in Allobroges perduxit ibique hiemavit.
7. His rebus gestis cum
omnibus de causis Caesar pacatam Galliam existimaret [superatis Belgis,
expulsis Germanis, victis in Alpibus Sedunis], atque ita inita hieme in
Illyricum profectus esset, quod eas quoque nationes adire et regiones
cognoscere volebat, subitum bellum in Gallia coortum est. Eius belli haec
fuit causa. P. Crassus adulescens cum legione VII proximus mare Oceanum
in Andibus hiemabat. Is, quod in his locis inopia frumenti erat, praefectos
tribunosque militum compluris in finitimas civitatis frumenti causa dimisit;
quo in numero erat T. Terrasidius missus in Esuvios, M. Trebius Gallus
in Coriosolitas, Q. Velanius cum T. Silio in Venetos.
8. Huius est civitatis longe
amplissima auctoritas omnis orae maritimae regionum earum, quod et navis
habent Veneti plurimas, quibus in Britanniam navigare consuerunt, et scientia
atque usu rerum nauticarum ceteros antecedunt, et in magno impetu maris
vasti atque aperti paucis portibus interiectis, quos tenent ipsi, omnis
fere qui eo mari ut consuerunt habent vectigalis. Ab his fit initium retinendi
Sili atque Velani, quod per eos suos se obsides quos Crasso dedissent
recuperaturos existimabant. Horum auctoritate finitimi adducti (ut sunt
Gallorum subita et repentina consilia), eadem de causa Trebium Terrasidiumque
retinent; et celeriter missis legatis per suos principes inter se coniurant
nihil nisi communi consilio acturos eundemque omnis fortunae exitum esse
laturos; reliquasque civitates sollicitant ut in ea libertate quam a maioribus
acceperint permanere quam Romanorum servitutem perferre malint. Omni ora
maritima celeriter ad suam sententiam perducta communem legationem ad
P. Crassum mittunt: 'Si velit suos recipere, obsides sibi remittat.'
9. Quibus de rebus Caesar
ab Crasso certior factus, quod ipse aberat longius, navis interim longas
aedificari in flumine Ligeri, quod influit in Oceanum, remiges ex provincia
institui, nautas gubernatoresque comparari iubet. His rebus celeriter
administratis ipse, cum primum per anni tempus potuit, ad exercitum contendit.
Veneti reliquaeque item civitates cognito Caesaris adventu [certiores
facti], simul quod quantum in se facinus admisissent intellegebant, legatos--quod
nomen ad omnis nationes sanctum inviolatumque semper fuisset--retentos
ab se et in vincula coniectos, pro magnitudine periculi bellum parare
et maxime ea quae ad usum navium pertinent providere instituunt, hoc maiore
spe quod multum natura loci confidebant. Pedestria esse itinera concisa
aestuariis, navigationem impeditam propter inscientiam locorum paucitatemque
portuum sciebant, neque nostros exercitus propter frumenti inopiam diutius
apud se morari posse confidebant; ac iam ut omnia contra opinionem acciderent,
tamen se plurimum navibus posse, Romanos neque ullam facultatem habere
navium, neque eorum locorum ubi bellum gesturi essent vada, portus, insulas
novisse; ac longe aliam esse navigationem in concluso mari atque in vastissimo
atque apertissimo Oceano perspiciebant. His initis consiliis oppida muniunt,
frumenta ex agris in oppida comportant, navis in Venetiam, ubi Caesarem
primum bellum gesturum constabat, quam plurimas possunt cogunt. Socios
sibi ad id bellum Osismos, Lexovios, Namnetes, Ambiliatos, Morinos, Diablintes,
Menapios adsciscunt; auxilia ex Britannia, quae contra eas regiones posita
est, arcessunt.
10. Erant hae difficultates
belli gerendi quas supra ostendimus, sed tamen multa Caesarem ad id bellum
incitabant: iniuria retentorum equitum Romanorum, rebellio facta post
deditionem, defectio datis obsidibus, tot civitatum coniuratio, imprimis
ne hac parte neglecta reliquae nationes sibi idem licere arbitrarentur.
Itaque cum intellegeret omnis fere Gallos novis rebus studere et ad bellum
mobiliter celeriterque excitari, omnis autem homines natura libertati
studere et condicionem servitutis odisse, priusquam plures civitates conspirarent,
partiendum sibi ac latius distribuendum exerictum putavit.
11. Itaque T. Labienum
legatum in Treveros, qui proximi flumini Rheno sunt, cum equitatu mittit.
Huic mandat Remos reliquosque Belgas adeat atque in officio contineat;
Germanosque, qui auxilio a Gallis arcessiti dicebantur, si per vim navibus
flumen transire conentur, prohibeat. P. Crassum cum cohortibus legionariis
XII et magno numero equitatus in Aquitaniam proficisci iubet, ne ex his
nationibus auxilia in Galliam mittantur ac tantae nationes coniungantur.
Q. Titurium Sabinum legatum cum legionibus tribus in Venellos, Coriosolitas
Lexoviosque mittit, qui eam manum distinendam curet. D. Brutum adulescentem
classi Gallicisque navibus, quas ex Pictonibus et Santonis reliquisque
pacatis regionibus convenire iusserat, praeficit, et cum primum possit
in Venetos proficsci iubet. Ipse eo pedestribus copiis contendit.
12. Erant eius modi fere
situs oppidorum ut posita in extremis lingulis promunturiisque neque pedibus
aditum haberent, cum ex alto se aestus incitavisset (quod [bis] accidit
semper horarum XII spatio), neque navibus, quod rursus minuente aestu
naves in vadis adflictarentur. Ita utraque re oppidorum oppugnatio impediebatur;
ac si quando--magnitudine operis forte superati, extruso mari aggere ac
molibus atque his oppidi moenibus adaequatis--desperare fortunis suis
coeperant, magno numero navium adpulso, cuius rei summam facultatem habebant,
sua deportabant omnia seque in proxima oppida recipiebant; ibi se rursus
isdem opportunitatibus loci defendebant. Haec eo facilius magnam partme
aestatis faciebant, quod nostrae naves tempestatibus detinebantur summaque
erat vasto atque aperto mari, magnis aestibus, raris ac prope nullis portibus,
difficultas navigandi.
13. Namque ipsorum naves
ad hunc modum factae armataeque erant: carinae aliquanto planiores quam
nostrarum navium, quo facilius vada ac decessum aestus excipere possent;
prorae admodum erectae atque item puppes ad magnitudinem fluctuum tempestatumque
accommodatae; naves totae factae ex robore ad quamvis vim et contumeliam
perferendam; transtra ex pedalibus in altitudinem trabibus confixa clavis
ferreis digiti pollicis crassitudine; ancorae pro funibus ferreis catenis
revinctae; pelles pro velis alutaeque tenuiter confectae, sive propter
inopiam lini atque eius usus inscientiam sive eo (quod est magis verisimile)
quod tantas tempestatis Oceani tantosque impetus ventorum sustineri ac
tanta onera navium regi velis non satis commode posse arbitrabantur. Cum
his navibus nostrae classi eius modi congressus erat ut una celeritate
et pulsu remorum praestaret; reliqua pro loci natura, pro vi tempestatum,
illis essent aptiora et accommodatiora. Neque enim eis nostrae rostro
nocere poterant--tanta in eis erat firmitudo--neque propter altitudinem
facile telum adigebatur et eadem de causa minus commode copulis continebantur.
Accedebat ut, cum saevire ventus coepisset et se vento dedissent, et tempestatem
ferrent facilius et in vadis consisterent tutius et ab aestu relictae
nihil saxa et cotis timerent; quarum rerum omnium nostris navibus casus
erat extimescendus.
14. Compluribus expugnatis
oppidis Caesar, ubi intellexit frustra tantum laborem sumi, neque hostium
fugam captis oppidis reprimi neque eis noceri posse, statuit exspectandam
classem. Quae ubi convenit ac primum ab hostibus visa est, circiter CCXX
naves eorum paratissimae atque omni genere armorum ornatissimae profectae
ex portu nostris adversae constiterunt; neque satis Bruto, qui classi
praeerat, vel tribunis militum centurionibusque, quibus singulae naves
erant attributae, constabat quid agerent aut quam rationem pugnae insisterent.
Rostro enim noceri non posse cognoverant; turribus autem excitatis tamen
has altitudo puppium ex barbaris navibus superabat ut neque ex inferiore
loco satis commode tela adigi possent et missa a Gallis gravius acciderent.
Una erat magno usui res praeparata a nostris,--falces praeacutae insertae
adfixaeque longuriis non absimili forma muralium falcium. His cum funes
qui antemnas ad malos destinabant comprehensi adductique erant, navigio
remis incitato praerumpebantur. Quibus abscisis antemnae necessario concidebant;
ut, cum omnis Gallicis navibus spes in velis armamentisque consisteret,
his ereptis omnis usus navium uno tempore eriperetur. Reliquum erat certamen
positum in virtute, qua nostri milites facile superabant atque eo magis,
quod in conspectu Caesaris atque omnis exeitus res gerebatur, ut nullum
paulo fortius factum latere posset; omnes enim colles ac loca superiora,
unde erat propinquus despectus in mare, ab exercitu tenebantur.
15. Disiectis (ut diximus)
antemnis, cum singulas binae ac ternae naves circumsteterant, milites
summa vi transcendere in hostium navis contendebant. Quod postquam barbari
fieri animadverterunt, expugnatis compluribus navibus, cum ei rei nullum
reperiretur auxilium, fuga salutem petere contenderunt. Ac iam conversis
in eam partem navibus quo ventus ferebat, tanta subito malacia ac tranquillitas
exstitit ut se ex loco movere non possent. Quae quidem res ad negotium
conficiendum maxime fuit opportuna; nam singulas nostri consectati expugnaverunt,
ut perpaucae ex omni numero noctis interventu ad terram pervenerint, cum
ab hora fere IIII usque ad solis occasum pugnaretur.
16. Quo proelio bellum
Venetorum totiusque orae maritimae confectum est. Nam cum omnis inventus,
omnes etiam gravioris aetatis, in quibus aliquid consili aut dignitatis
fuit, eo convenerant, tum navium quod ubique fuerat in unum locum coegerant;
quibus amissis reliqui neque quo se reciperent neque quem ad modum oppida
defenderent habebant. Itaque se suaque omnia Caesari dediderunt. In quos
eo gravius Caesar vindicandum statuit, quo diligentius in reliquum tempus
a barbaris ius legatorum conservaretur. Itaque omni senatu necato reliquos
sub corona vendidit.
17. Dum haec in Venetis
geruntur, Q. Titurius Sabinus cum eis copiis quas a Caesare acceperat
in finis Venellorum pervenit. His praeerat Viridovix ac summam imperi
tenebat earum omnium civitatum quae defecerant, ex quibus exercitum magnasque
copias coegerat; atque his paucis diebus Aulerci, Eburovices, Lexovilque
senatu suo interfecto, quod auctores belli esse nolebant, portas clauserunt
seque cum Viridovice coniunxerunt; magnaque praeterea multitudo undique
ex Gallia perditorum hominum latronumque convenerat, et quos spes praedandi
studiumque bellandi ab agricultura et cotidiano labore revocabat. Sabinus
idoneo omnibus rebus loco castris sese tenebat, cum Viridovix contra eum
duorum milium spatio consedisset cotidieque productis copiis pugnandi
potestatem faceret, ut iam non solum hostibus in contemptionem Sabinus
veniret sed etiam nostrorum militum vocibus non nihil carperetur; tantamque
opinionem timoris praebuit ut iam ad vallum castrorum hostes accedere
auderent. Id ea de causa faciebat quod cum tanta multitudine hostium,
praesertim eo absente qui summam imperi teneret, nisi aequo loco aut opportunitate
aliqua data, legato dimicandum non existimabat.
18. Hac confirmata opinione
timoris idoneum quendam hominem et callidum delegit, Gallum, ex eis quos
auxili causa secum habebat. Huic magnis praemiis pollicitationibusque
persuadet uti ad hostis transeat et quid fieri velit edocet. Qui ubi pro
perfuga ad eos venit, timorem Romanorum proponit; quibus angustiis ipse
Caesar a Venetis prematur docet; neque longius abesse quin proxima nocte
Sabinus clam ex castris exercitum educat et ad Caesarem auxili ferendi
causa proficiscatur. Quod ubi auditum est, conclamant omnes occasionem
negoti bene gerendi amittendam non esse, ad castra iri oportere. Multae
res ad hoc consilium Gallos hortabantur: superiorum dierum Sabini cunctatio,
perfugae confirmatio, inopia cibariorum, cui rei parum diligenter ab eis
erat provisum, spes Ventici belli, et quod fere libenter homines id quod
volunt credunt. His rebus adducti non prius Viridovicem reliquosque duces
ex concilio dimittunt quam ab eis sit concessum arma uti capiant et ad
castra contendant. Qua re concessa laeti ut explorata victoria, sarmentis
virgultisque conlectis quibus fossas Romanorum compleant, ad castra pergunt.
19. Locus erat castrorum
editus et paulatim ab imo acclivis circiter passus mille. Huc magno cursu
contenderunt, ut quam minimum spati ad se conligendos armandosque Romanis
daretur, exanimatique pervenerunt. Sabinus suos hortatus cupientibus signum
dat. Impeditis hostibus propter ea quae ferebant onera, subito duabus
portis eruptionem fieri iubet. Factum est opportunitate loci, hostium
inscientia ac defatigatione, virtute militum et superiorum pugnarum exercitatione,
ut ne primum quidem nostrorum impetum ferrent ac statim terga verterent.
Quos integris viribus milites nostri consecuti magnum numerum eorum occiderunt;
reliquos equites consectati paucos qui ex fuga evaserant reliquerunt.
Sic uno tempore et de navali pugna Sabinus et de Sabini victoria Caesar
est certior factus; civitatesque omnes se statim Titurio dediderunt. Nam
ut ad bell suscipienda Gallorum alacer ac promptus est animus, sic mollis
ac minime resistens ad calamitatis perferendas mens eorum est.
20. Eodem fere tempore
P. Crassus cum in Aquitaniam pervenisset,--quae, ut ante dictum est, [et
regionum latitudine et multitudine hominum] est tertia pars Galliae [est
aestimanda],--cum intellegeret in eis locis sibi bellum gerendum ubi paucis
ante annis L. Valerius Praeconinus legatus exercitu pulso interfectus
esset, atque unde L. Manlius proconsul impedimentis amissis profugisset,
non mediocrem sibi diligentiam adhibendam intellegebat. Itaque re frumentaria
provisa, auxiliis equitatuque comparato, multis praeterea viris fortibus
Tolosa et Narbone (quae sunt civitates Galliae provinciae finitimae [ex]
his regionibus) nominatim evocatis, in Sotiatium finis exercitum introduxit.
Cuius adventu cognito Sotiates magnis copiis coactis equitatuque, quo
plurimum valebant, in itinere agmen nostrum adorti primum equestre proelium
commiserunt; deinde equitatu suo pulso atque insequentibus nostris, subito
pedestris copias, quas in convalle in insidiis conlocaverant, ostenderunt.
Hi nostros disiectos adorti proelium renovarunt.
21. Pugnatum est diu atque
acriter, cum Sotiates superioribus victoriis freti in sua virtute totius
Aquitaniae salutem positam putarent; nostri autem quid sine imperatore
et sine reliquis legionibus adulescentulo duce efficere possent perspici
cuperent; tandem confecti volneribus hostes terga verterunt. Quorum magno
numero interfecto Crassus ex itinere oppidum Sotiatium oppugnare coepit.
Quibus fortiter resistentibus vineas turrisque egit. Illi, alias eruptione
temptata, alias cuniculis ad aggerem vineasque actis (cuius rei sunt longe
peritissimi Aquitani, propterea quod multis locis apud eos aerariae secturaeque
sunt), ubi diligentia nostrorum nihil his rebus profici posse intellexerunt,
legatos ad Crassum mittunt, seque in deditionem ut recipiat petunt. Qua
re impetrata, arma tradere iussi, faciunt.
22. Atque in eam rem omnium
nostrorum intentis animis, alia ex parte oppidi Adiatunnus, qui summam
imperi tenebat, cum DC devotis, quos illi soldurios appellant,--quorum
haec est condicio uti omnibus in vita commodis una cum eis fruantur quorum
se amicitiae dediderint; si quid his per vim accidat, aut eundem casum
una ferant aut sibi mortem consciscant; neque adhuc hominum memoria repertus
est quisquam qui, eo interfecto cuius se amicitiae devovisset, mortem
recusaret,--cum his Adiatunnus eruptionem facere conatus, clamore ab ea
parte munitionis sublato, cum ad arma milites concurrissent vehementerque
ibi pugnatum esset, repulsus in oppidum tamen uti eadem deditionis condicione
uteretur a Crasso impetravit.
23. Armis obsidibusque
acceptis Crassus in finis Vocatium et Tarusatium profectus est. Tum vero
barbari commoti, quod oppidum et natura loci et manu munitum paucis diebus
quibus eo ventum erat expugnatum cognoverant, legatos quoqueversus dimittere,
coniurare, obsides inter se dare, copias parare coeperunt. Mittuntur etiam
ad eas civitatis legati quae sunt citerioris Hispaniae finitimae Aquitaniae;
inde auxilia ducesque arcessuntur; quorum adventu magna cum auctoritate
et magna hominum multitudine bellum gerere conantur. Duces vero ei deliguntur
qui una cum Q. Sertorio omnis annos fuerant summamque scientiam rei militaris
habere existimabantur. Hi consuetudine populi Romani loca capere, castra
munire, commeatibus nostros intercludere instituunt. Quod ubi Crassus
animadvertit,--suas copias propter exiguitatem non facile diduci, hostem
et vagari et vias obsidere et castris satis praesidi relinquere, ob eam
causam minus commode frumentum commeatumque sibi supportari, in dies hostium
numerum augeri,--non cunctandum existimavit quin pugna decertaret. Hac
re ad consilium delata, ubi omnes idem sentire intellexit, posterum diem
pugnae constituit.
24. Prima luce productis
omnibus copiis, duplici acie instituta, auxiliis in mediam aciem coniectis,
quid hostes consili caperent exspectabat. Illi, etsi propter multitudinem
et veterem belli gloriam paucitatemque nostrorum se tuto dimicaturos existimabant,
tamen tutius esse arbitrabantur obsessis viis, commeatu intercluso, sine
volnere victoria potiri; et, si propter inopiam rei frumentariae Romani
sese recipere coepissent, impeditos in agmine et sub sarcinis infirmiores
animo adoriri cogitabant. Hoc consilio probato, ab ducibus productis Romanorum
copiis, sese castris tenebant. Hac re perspecta Crassus, cum sua cunctatione
atque opinione timoris hostes nostros milites alacriores ad pugnandum
effecissent, atque omnium voces audirentur exspectari diutius non oportere
quin ad castra iretur, cohortatus suos omnibus cupientibus ad hostium
castra contendit.
25. Ibi cum alii fossas
complerent, alii multis telis coniectis defensores vallo munitionibusque
depellerent, auxiliaresque (quibus ad pugnam non multum Crassus confidebat)
lapidibus telisque subministrandis et ad aggerem caespitibus comportandis
speciem atque opinionem pugnantium praeberent; cum item ab hostibus constanter
ac non timide pugnaretur telaque ex loco superiore missa non frustra acciderent,
equites circumitis hostium castris Crasso renuntiaverunt non eadem esse
diligentia ab decumana porta castra munita facilemque aditum habere.
26. Crassus equitum praefectos
cohortatus ut magnis praemiis pollicitationibusque suos excitarent, quid
fieri velit ostendit. Illi, ut erat imperatum, devectis eis cohortibus
quae praesidio castris relictae intritae ab labore erant et longiore itinere
circumductis, ne ex hostium castris conspici possent, omnium oculis mentibusque
ad pugnam intentis, celeriter ad eas quas diximus munitiones pervenerunt,
atque his prorutis prius in hostium castris constiterunt quam plane ab
his videri, aut quid rei gereretur cognosci posset. Tum vero clamore ab
ea parte audito nostri redintegratis viribus, quod plerumque in spe victoriae
accidere consuevit, acrius impugnare coeperunt. Hostes undique circumventi,
desperatis omnibus rebus, se per munitiones deicere et fuga salutem petere
contenderunt. Quos equitatus apertissimis campis consectatus, ex milium
L numero, quae ex Aquitania Cantabrisque convenisse constabat, vix quarta
parte relicta, multa nocte se in castra recepit.
27. Hac audita pugna
maxima pars Aquitaniae sese Crasso dedidit obsidesque ultro misit; quo
in numero fuerunt Tarbelli, Bigerriones, Ptianii, Vocates, Tarusates,
Elusates, Gates, Ausci, Garumni, Sibusates, Cocosates; paucae ultimae
nationes anni tempore confisae, quod hiems suberat, id facere neglexerunt.
28. Eodem fere tempore
Caesar, etsi prope exacta iam aestas erat, tamen quod omni Gallia pacata
Morini Menpiique supererant qui in armis essent neque ad eum umquam legatos
de pace misissent, arbitratus id bellum celeriter confici posse, eo exercitum
duxit; qui longe alia ratione ac reliqui Galli bellum gerere coeperunt.
Nam quod intellegebant maximas nationes quae proelio contendissent pulsas
superatasque esse, continentisque silvas ac paludes habebant, eo se suaque
omnia contulerunt. Ad quarum initium silvarum cum Caesar pervenisset castraque
munire instituisset neque hostis interim visus esset, dispersis in opere
nostris subito ex omnibus partibus silvae evolaverunt et in nostros impetum
fecerunt. Nostri celeriter arma ceperunt eosque in silvas repulerunt,
et compluribus interfectis longius impeditioribus locis secuti paucos
ex suis deperdiderunt.
29. Reliquis deinceps
diebus Caesar silvas caedere instituit et, ne quis inermibus imprudentibusque
militibus ab latere impetus fieri posset, omnem eam materiam quae erat
caesa conversam ad hostem conlocabat et pro vallo ad utrumque latus exstruebat.
Incredibili celeritate magno spatio paucis diebus confecto, cum iam pecus
atque extrema impedimenta a nostris tenerentur, ipsi densiores silvas
peterent, eius modi sunt tempestates consecutae uti opus necessario intermitteretur
et continuatione imbrium diutius sub pellibus milites contineri non possent.
Itaque vastatis omnibus eorum agris, vicis aedificiisque incensis, Caesar
exercitum reduxit et in Aulercis Lexoviisque, reliquis item civitatibus
quae proxime bellum fecerant, in hibernis conlocavit.
|
